અંત:સત્ત્વથી છલોછલ વ્યક્તીત્ત્વ : નાનાભાઈ (ભાગ – ૨)

જુગલકિશોર

ઓગણીસમી સદીની અધવચ્ચે લગભગ આપણું ગુજરાત કલેવર બદલવા લાગ્યું હતું. અર્વાચીન ગુજરાત માટેનું કાઠું બંધાવા લાગ્યું હતું. પ્રજાના જીવનમાં દરેક બાબતે નવા પ્રાણ ફુંકાવા લાગ્યા હતા.વીસમી સદી જેવી શરુ થઈ કે તરત જ આ બધામાં વેગ આવી ગયો હતો ને એમ અર્વાચીન ગુજરાતની શરુઆત થઈ ગઈ હતી.આ લગભગ એક આખી સદીનો ઈતીહાસ પ્રેરણાદાયી છે.

પણ આ બધું કાંઈ એમને એમ થતું નથી. કેવળ કાળબળથી થતાં પરીવર્તનોમાં નવો પ્રાણ ને તાકાત  પુરાય છે તે તો જે તે જમાનામાં અવતાર લેતા અને અંદરની તાકાતથી છલોછલ ભરેલા એવા કેટલાક જ્યોતીર્ધરોના જીવનભરના પુરુષાર્થથી થાય છે.

એક ઉજ્જ્વલ મોતી :
આવા કેટલાક માનવીઓમાંના એક માનવીનું નામ નાનાભાઈ ભટ્ટ છે. 1882માં એમનો જન્મ. એટલે કે આજથી બરાબર સવાસો વરસ પહેલાં ! બ્રાહ્મણોની એક સાવ નાની શાખા પ્રશ્નોરા જ્ઞાતીમાં પૈસેટકે નાના ગણાય એવા કુટુંબમાં તેઓ જન્મ્યા. આ જ્ઞાતી એકંદરે ગરીબ કહેવાય પણ ભણવું ભણાવવું, આયુર્વેદની જાણકારી અને એ કળામાં નીપુણતા; કાવ્યશાસ્ત્રવીનોદ તો એમના સ્વભાવમાં અને ભાગવત-પારાયણ, કથાવાર્તા દ્વારા જીવનનીર્વાહ કરવાની પરંપરા. નાનાભાઈના કુટુંબમાં પણ આ પરંપરા ચાર-પાંચ પેઢીઓથી ચાલી આવે…

સંસ્કાર અને સંકલ્પબળ :
નાનાભાઈનું બાળપણ સામાન્ય ગરીબ કુટુંબના બાળક જેવું જ. નાનીમોટી ચોરી, તોફાન,મોટીબાના લાડ-બધું જ હતું. પણ યુવાવસ્થામાં આવતાં જ ચારેબાજુથી જાતજાતના સંઘર્ષો એમને ઘેરી વળેલા.

ચૌદેક વરસની ઉંમરે લગ્ન થઈ ગયાં.એક બાજુ બધી વાતે પુરા એવા દોસ્તો અને બીજી બાજુ નીર્મળ અને અભીજાત સંસ્કારોવાળી પત્ની શીવબાઈ. ત્રીજીબાજુથી  અભ્યાસ માટેની આર્થીક પ્રતીકુળતા અને તે છતાં આગળ ખુબ ભણવાની તાલાવેલી. આમ, યુવાનીને સારો કે માઠો ઘાટ ઘડવા માટે બધા સંજોગો હતા. સાધારણ માણસ હોય તો માઠા ઘાટનો ઘડાઈ જતાં વાર લાગે નૈં ! પણ આ તો હતા નાનાભાઈ. હાડમાં પડેલા સંસ્કારો અને એમનું સંકલ્પબળ મદદે આવ્યા વીના રહે કાંઈ ?!

નવવધુ શીવબાઈના આવતાંક ને બધા જ ભાઈબંધોની ટોળકી છોડી દીધી. વધુ અભ્યાસ માટે સ્કોલરશીપ મેળવવાની તૈયારી રુપે સારા માર્ક્સ લાવવા કમર કસી અને એટલા બધા માર્ક્સ લાવ્યા કે કૉલેજના અભ્યાસ માટેના માર્ગો મોકળા થઈ ગયા !!

Advertisements
Posted in vyakti-parichay | Tagged | 1 ટીકા

જીવનશીલ્પી નાનાભાઈ ભટ્ટ (ભાગ – ૧)

જુગલકિશોર

નાનાભાઈ ભટ્ટ નો ટૂંકો પરિચય

nanabhaibhattપૂરું નામ: નૃસિંહપ્રસાદ કાલિદાસ ભટ્ટ

જન્મ: ૧૧ નવેમ્બર ૧૮૮૨ના રોજ ભાલ વિસ્તારનાં પચ્છેગામમાં

અભ્યાસ: વેદાંત અને અંગ્રેજી વિષયો સાથે બી.એ., ૧૯૦૭માં એ જ વિષયોમાં મુંબઈથી એમ.એ., પછી એસ.ટી.સી

અવસાન: ૩૧ ડિસેમ્બર ૧૯૬૧

જીવન ઝરમર

  • 1904 – મહુવામાં હાઇસ્કૂલમાં પ્રિન્સીપાલ
  • 1906-10  – શામળદાસ કોલેજમાં અધ્યાપક
  • 1910 – ભાવનગરમાં ‘ દક્ષિણામુર્તિ વિદ્યાર્થી ભવન’ ની સ્થાપના
  • 1925-28 –  ગુજરાત વિદ્યાપીઠના કુલનાયક
  • 1930 અને 1942 માં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ભાગ લેવા માટે જેલવાસ
  • 1938 – આંબલા – (શિહોર પાસે) માં ગ્રામ દક્ષિણામુર્તિ ની સ્થાપના
  • 1948 – સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યના શિક્ષણપ્રધાન
  • 1953 – સણોસરા ખાતે લોકભારતી ગ્રામ વિદ્યાપીઠની સ્થાપના
  • 1954-57 – રાજ્યસભાના નિયુક્ત સભ્ય
  • 1924 -આફ્રિકા, 1935 – જાપાન, 1954 – ડેન્માર્ક ની મુલાકાત
  • હરભાઇ ત્રિવેદી, મનુભાઇ પંચોળી, મૂળશંકર ભટ્ટ, ન.પ્રા. બુચ જેવા શક્તિશાળી સહ કાર્યકરોના નેતા

મુખ્ય રચનાઓ

  • ઇતિહાસ – આપણા દેશનો ઇતિહાસ
  • ચરિત્ર – હજરત મહંમદ પયગંબર,  મહાભારતનાં પાત્રો  – ‘લોકભારત’ નામે સંપુટ રૂપે 13 ભાગ ,   રામાયણનાં પાત્રો –  ‘લોકરામાયણ’ નામે સંપુટ રૂપે 6 ભાગ
  • શિક્ષણ – સંસ્કૃત પુસ્તક 1-2-3, સરળ સંસ્કૃત;
  • પ્રવાસ વર્ણન  –  આફ્રિકાનો પ્રવાસ
  • ધાર્મિક – હિન્દુ ધર્મની આખ્યાયિકાઓ – 1,2 ; સંસ્કૃત સુભાષિતો; શ્રીમદ્ લોકભાગવત; ભાગવત કથાઓ, બે ઉપનિષદો; ભારતીય સંસ્કૃતિ શું છે?
  • વાર્તા –  દૃષ્ટાંત કથાઓ 1,2
  • શિક્ષણ – ગૃહપતિને, કેળવણીની પગદંડી , ઘડતર અને ચણતર – 1,2 ; સંસ્થાનું ચરિત્ર
  • ચિંતન –  પથારીમાં પડ્યાં પડ્યાં

સન્માન : 1960 – ભારત સરકાર તરફથી પદ્મશ્રી

(ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય પરથી)

કેળવણીક્ષેત્રના મહામાનવ : નાનાભાઈ

ગુજરાત ભાગ્યશાળી છે એનાં પનોતાં પુત્ર-પુત્રીઓથી. આપણા જીવનના દરેક ક્ષેત્રે આપણને આવા વંદનીય માનવો સાંપડ્યાં છે. કેળવણીક્ષેત્ર એમાં શી રીતે બાકાત રહી શકે ?

કેળવણી અંગે ઘણી વાર ચર્ચામાં કે નીર્ણય વખતે ગાંધીજીએ પણ નાનાભાઈનો મત માન્ય રાખ્યાની વાત જાણીતી છે.

આ વર્ષ નાનાભાઈ(નૃસીંહપ્રસાદ કાલીદાસ ભટ્ટ )નું 125મું વર્ષ છે. તેમણે ગુજરાત દ્વારા ભારતને આપેલો કેળવણીનો નવો જ પ્રયોગ આપણાં સૌનું સદ્ભાગ્ય છે. આજે કેળવણી શબ્દ જ જાણે કે લોપ થઈ રહ્યાના ચારેકોર અનુભવો થાય છે અને શીક્ષણ કદાચ હેતુ વગરનું બનતું જાય છે ત્યારે નાનાભાઈને યાદ કરવા જરુરી બની રહે છે.

પણ આ મહામાનવની કેળવણી અંગેની વાતો કરીએ તે પહેલાં એમના જીવનમાં ડોકીયું કરશું તો ખ્યાલ આવશે કે તેઓ ફક્ત કેળવણીક્ષેત્રના જ નહીં, પરંતુ જીવન સમગ્રના નકશીકાર હતા. એમણે છાત્રાલયને કેળવણીમાં અનીવાર્ય ગણીને એક બહુ જ મોટી વાત જીવનઘડતરના સંદર્ભે કરી છે એટલું જ નહીં પણ અમલમાં મુકી બતાવી છે.

આપણે અહીં કેળવણીની ગંભીર વાતો કરવી નથી. અહીં તો નાનાભાઈના જીવનની એવી વાતો કરવી છે જે વાંચીને આપણને થશે કે શું આવું અદ્ભુત જીવન પણ હોઈ શકે છે ?! તેમના જ એક શીષ્ય અને સહકાર્યકર, આપણા જાણીતા કેળવણીકાર,સાહીત્યકાર, અનુવાદક અને અનેક સાહસકથાઓ આપનાર મુળશંકર મો.ભટ્ટ દ્વારા લખાએલી પુસ્તીકાને આધારે અને અન્ય સાહીત્યમાંથી લઈને એકપછી એક પ્રસંગો અહીં આપવાનો ઉપક્રમ છે. આશા છે આ કાર્ય ફળશે.

નાનાભાઈ અંગે પુજ્ય રવીશંકર મહારાજ :
“નાનાભાઈ એક સાચા સત્કર્મી બ્રાહ્મણ છે.તેમણે જ્ઞાન મેળવ્યું અને આપ્યું એ બધાને લીધે જ તેઓ ગુરુ થયા. ગુરુ એટલે ભારે અને વજનદાર. વજનદાર ચીજને જલદી ઉડાડી ન શકાય. નાનાભાઈ અને તેમના સત્કર્મને કાળ ઉડાડી નહીં શકે.”

 

Posted in vyakti-parichay | Tagged | 2 ટિપ્પણીઓ

વંદનીય વિદ્યાપુરુષઃ કનુભાઈ જાની

– શ્રી નીતિન વડગામા

kanubhaijaniખાદીનાં વસ્ત્રોથી સોહતો બેઠી દડીનો દેહ, આયખાના આઠ દસકા વિતાવ્યા છતાં યે ચહેરા પર તાજા ગુલાબ જેવી તાજગી, આંખોમાં મ્હોરતી બાળસહજ મુગ્ધતા, વિચારની સમૃદ્ધિ અને વાણીની બુલંદી તેમજ વ્યક્તિત્વમાંથી નીખરતું તપનું તેજ – એ બધાંનું મૂર્તરૂપ એટલે કનુભાઈ જાની.

 

એક સંનિષ્ઠ શિક્ષક તથા ઝીણું જોનારા વિવેચક–સંશોધક તરીકે કનુભાઈ જાની જાણીતા છે. કોડીનાર ખાતે તા. , , ૧૯૨૫માં તેમનો જન્મ. એમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક કક્ષાનો અભ્યાસ વીરમગામમાં કર્યો. ૧૯૪૩માં તેઓ મેટ્રીક થયા અને ૧૯૪૭માં ગુજરાતી તથા સંસ્કૃત વિષયોમાં પ્રથમ વર્ગ સાથે બી.. થયા. એ જ વિષયોમાં એમણે ૧૯૪૯માં એમ..ની પદવી પ્રાપ્ત કરી. થોડો સમય સનદી સેવાઓ કર્યા બાદ તેઓ અધ્યાપનકાર્ય સાથે જોડાયા. ૧૯૫૦થી ૧૯૬૬ દરમિયાન એમણે રાજકોટ, જામનગર અને ભુજની સરકારી કોલેજોમાં અધ્યાપક તરીકે ફરજ બજાવી. ૧૯૬૬થી ૧૯૮૫ના સમયગાળામાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠના રીડર, ઉપાચાર્ય અને વિભાગીય અધ્યક્ષ તરીકે સેવાઓ આપીને ૧૯૮૫માં નિવૃત્ત થયા. ૧૯૯૧થી ૧૯૯૪નાં ત્રણેક વર્ષ કનુભાઈએ સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી ખાતે નેહરુ ચૅરના માનદ્ નિયામક તરીકે પણ સેવાઓ આપી હતી.

 

સહજતા એ કનુભાઈ જાનીનો સ્થાયીભાવ. વિદ્વાન ખરા, પણ એમનામાં વિદ્વત્તાનો ચપટીકેય ભાર ન વરતાય. સ્વાવલંબી પણ એવા જ. પોતાનું કામ પોતે જ કરવાનો એમનો આગ્રહ. નમ્રતા પૂરેપૂરી, પણ ખુમારીયે એટલીજ. મૂલ્યો સાથે બાંધછોડ કરવાની એમની વૃત્તિ કે પ્રકૃતિ જ નહીં. મૂલ્યો સાથે સમાધાન કરવાથી લાભ મળતા હોય તો લાભને જતા કરીને પણ મૂલ્યોનું જતન કરવામાં જ એ માને.

 

વિદ્યાવ્યાસંગ એ જ કનુભાઈ જાનીનું એકમાત્ર વ્યસન. વિદ્યાના વ્રતધારી કનુભાઈ પાસેથી વિદ્યાક્ષેત્રે નિવૃત્ત અને પ્રવૃત્ત સૌ કોઈએ ધડો લેવા જેવો છે. પ્રમાદને ફરકવા દીધા વિના સતત શબ્દસાધના કરવી એ એમનું જીવનવ્રત છે. અને એટલે આયુષ્યના નવમા દાયકામાં પ્રવેશ્યા પછી યે આજે પણ, એમની વાચન–લેખનની પ્રવૃત્તિ સતત ચાલતી રહે છે.

 

કનુભાઈ જાનીએ ‘ઉપમન્યુ’ને નામે કાવ્યો અને ચરિત્રો લખ્યાં છે તથા એમનું કેટલુંક હળવું સાહિત્ય ‘માધવ ગોર’ને નામે પણ પ્રગટ થયું છે. પરંતુ એમનું વિશેષ નોંધપાત્ર પ્રદાન સંશોધન અને વિવેચનક્ષેત્રે રહ્યું છે.

 

શબ્દનિમિત્ત’ કનુભાઈનો વિવેચન સંગ્રહ છે. જેમાં એમના અધ્યયનના પરિપાકરૂપ અગિયાર અભ્યાસ લેખો સમાવિષ્ટ છે. આ સંગ્રહના સ્વાધ્યાયમૂલક લેખોમાંથી એમની સૂક્ષ્મ અને સ્વસ્થ વિવેચન દૃષ્ટિનો પરિચય થઈ આવે છે.

 

લોકવિદ્યા–લોકવાંગ્મય અને ઝવેરચંદ મેઘાણી એ કનુભાઈ જાનીની અભ્યાસપ્રવૃત્તિના બે મુખ્ય પ્રદેશો છે. લોકસાહિત્યના અભ્યાસી તરીકેની કનુભાઈની આગવી ઓળખ છે. એમના ‘લોકવાંગ્મય’ પુસ્તકમાંથી એ બાબતની પ્રતીતિ થઈ શકે છે. ‘લોકસાહિત્ય’ શબ્દ બુદ્ધિભેદ ઊભો કરતો જણાતાં એને માટે ‘લોકવાંગ્મય’ શબ્દ યોજવાનું પસંદ કરે છે અને લોકવાંગ્મયની મુખ્ય મુખ્ય વિચારધારાઓ, લક્ષણો વગેરે ઉપર પર્યાપ્ત પ્રકાશ પાડે છે.

 

મેઘાણી પ્રત્યે પણ કનુભાઈને પારાવાર પ્રેમ અને પક્ષપાત છે. પરિણામે આજ સુધી તેઓ મેઘાણી સાહિત્યનું સતત સેવન કરતા રહ્યા છે અને એમાંથી મેઘાણીના ઊંડા અને અધિકૃત અભ્યાસી તરીકેની એમની છબી ઊપસી આવી છે. એમનાં ‘ઝવેરચંદ મેઘાણી’ વિશેના લઘુગ્રંથ, ‘મેઘાણી છબિ’ અને ‘મેઘાણી ચરિત’ એ પુસ્તકોમાંથી એમણે કરેલા મેઘાણીના વ્યક્તિત્વ અને સર્જન–સંશોધન–સંપાદન વિશેના સ્વાધ્યાયનો સંતર્પક પરિચય મળે છે. આ ઉપરાંત ‘શબ્દનો સોદાગર’ તથા ‘મેઘાણી શતાબ્દી–વંદના બોટાદને આંગણે’ મેઘાણી વિષયક લેખોનાં એમણે કરેલાં નોંધપાત્ર સંપાદનો છે. મેઘાણીના અભ્યાસી કનુભાઈના અવાજમાં પણ મેઘાણીની યાદ અપાવે એવી બુલંદી છે. લોકગીત અને મેઘાણીની કવિતાની વાત કરતાં કરતાં કનુભાઈ ગળું મોકળું મૂકીને ગાઈ જાણે છે.

 

કનુભાઈએ મુનિશ્રી રત્નપ્રભવિજયજી સાથે, અંગ્રેજીમાં ‘સ્થવિરાવલિ’નું પાઠસંપાદન કર્યું છે. વિનોદ અધ્વર્યુ સાથે, નવલકથાના સ્વરૂપ – વિકાસની સમીક્ષા કરતું પુસ્તક ‘માયાલોક’ લખ્યું છે. ‘ચાર ફાગુ’ તથા ‘સા વિદ્યા યા ’ એમનાં સંપાદનો છે. તાજેતરમાં એમણે ‘દુર્ગારામ–ચરિત’ પરિચય પુસ્તિકા આપી છે અને એમનું ઘણુ બધું સાહિત્ય હજુ અગ્રંથસ્થ છે.

 

કનુભાઈ જાનીને પદ કે પ્રતિષ્ઠાની સહેજ પણ સ્પૃહા નહીં. એ તો નિજમાં નિમગ્ન બનીને કેવળ નિજાનંદ ખાતર શબ્દકર્મ કરે. એમ છતાંય એમના પ્રદાનની સહજ રીતે નોંધ લેવાતી રહી છે. ૧૯૭૦માં તેઓ વિદેશીઓને ગુજરાતીનું ભાષા–શિક્ષણ આપવા માટે અમેરિકા ગયેલા અને એ માટેની વિશિષ્ટ સેવા બદલ અમેરિકાની બ્રેટલબરો સંસ્થા તરફથી એમને મેરિટ એવોર્ડ મળેલો. આ ઉપરાંત ‘કસુંબ રંગ’ લેખમાળા માટે ૧૯૭૩નો કુમારચંદ્રક પણ એમને પ્રાપ્ત થયેલો. આજે પૂજ્ય મોરારિબાપુ પ્રેરિત ‘કાગ એવોર્ડ’થી એમની પ્રતિભાને ઉચિત રીતે પોંખવામાં આવનાર છે. આ રૂડા અવસરે વંદનીય વિદ્યાપુરુષ કનુભાઈ જાનીને ભાવપૂર્વક વંદના.

(એમને કાગ એવૉર્ડઅર્પણ થયો તે નિમિત્તે ‘ફૂલછાબ’ તા.૨૮, , ૨૦૦૯માં પ્રકાશિત લેખ.)

 

Posted in vyakti-parichay | Tagged | 3 ટિપ્પણીઓ

ગંગાજળા વિદ્યાપીઠના સર્જક આદરણીય ડોલરકાકા

જુગલકીશોર


શ્રી ડોલરરાય માંકડ નો ટૂંકો પરિચય

dolarkaka

પૂરું નામ: માંકડ ડોલરરાય રંગીલદાસ

જન્મ: ૨૩-૧-૧૯૦૨ – કચ્છ જિલ્લાના જંગી-વાગડમાં

અભ્યાસ: વતન જોડિયા (જિ. જામનગર). પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ જોડિયા અને રાજકોટમાં. ૧૯૨૦માં મૅટ્રિક. ૧૯૨૪માં કરાંચીની ડી.જે. સિંધ કૉલેજમાંથી સંસ્કૃત-ગુજરાતી વિષયો સાથે બી.એ. અને ૧૯૨૭માં એમ.એ. અભ્યાસકાળ દરમ્યાન થોડો સમય કરાંચીની શાળામાં શિક્ષક અને આચાર્ય.

મહત્વના કર્યો: ૧૯૨૭ થી ૧૯૪૭ સુધી ડી.જે. સિંધ કૉલેજમાં સંસ્કૃત અને ગુજરાતીના અધ્યાપક. ૧૯૪૭ થી ૧૯૫૩ સુધી વલ્લભવિદ્યાનગરની વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ કૉલેજમાં ગુજરાતીનાં અધ્યાપક. વચ્ચે બે વર્ષ એ જ સંસ્થામાં આચાર્ય. ૧૯૫૩ થી ૧૯૬૪ સુધી જામનગર પાસે અલિયાબાડામાં સ્થપાયેલાં દરબાર ગોપાળદાસ મહાવિદ્યાલયમાં આચાર્યપદે. ૧૯૬૦ થી ૧૯૬૬ સુધી અલિયાબાડાના હરિભાઈ સંશોધન મંદિરના નિયામક. ૧૯૬૬ થી ૧૯૭૦ સુધી સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના પ્રથમ કુલપતિ. ૧૯૪૬માં રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક. ૧૯૬૪માં સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો પુરસ્કાર, ૧૯૫૨માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના નવસારીમાં મળેલા અઢારમા અધિવેશનમાં સાહિત્યવિભાગના પ્રમુખ. ‘ગુજરાતીનો અધ્યાપક સંઘ’ની સ્થાપનામાં પ્રેરક.

અવસાન: ૨૯-૮-૧૯૭૦

(વિકિપીડિયા પરથી)

 

ગુજરાતને જે કેટલાક ઉત્તમ શીક્ષકો મળ્યા છે તેમાંના એકનું નામ ‘આદરણીય’ વીશેષણ સીવાય ન લઈ શકાય એવું છે. સૌરાષ્ટ્રના જામનગર પાસેના અલિયાબાડામાં ગંગાજળા વીદ્યાપીઠના સ્થાપક શ્રી ડોલરરાય માંકડ ગુજરાતના શીક્ષણજગતનું બહુ ઉંચેરું ને મહામુલું નામ છે.

એમની સંસ્થામાં વર્ષો સુધી સેવા આપીને નીવૃત્ત થયેલા એક કાર્યકર, લોકભારતીના અમારાથી બહુ સીનીયર વીદ્યાર્થી અને સંબંધે મારા માનનીય કાકા શ્રી કનુભાઈ વ્યાસ પાસે ‘ડોલરકાકા’નું સીમાચીહ્નરુપ એક પુસ્તક ‘નૈવૈદ્ય’ મેળવી આપવાની વીનંતી મેં કરેલી. આ પુસ્તક માટે મને આપણા શ્રી દીપકભાઈ ધોળકિયાએ ખાસ આગ્રહ કરેલો. કનુકાકાએ પોતાની સંસ્થામાંથી આ પુસ્તક મને મોકલવા માટે કાર્યવાહી કરી તો સંસ્થાના વડીલ બહેનશ્રી મુ. રૂપલબહેન માંકડ દ્વારા મને એકને બદલે ત્રણ કીંમતી પુસ્તકો ભેટ તરીકે મોકલી આપ્યાં. (ગંગાજળાએ મને એમના પવીત્ર જળનું આકંઠ પાન કરાવવા જ જાણે કે આ કૃપા કરી.) આવનારા સમયમાટેનું મોટું ભાથું મળી જતાં સમય સમય પર ડોલરકાકા અને એમના વીશાળ કાર્યફલકને સમજવાનો લાભ મળશે એનો અત્યંત આનંદ છે.

mangalyatra

એમના અવસાન બાદ પ્રગટ થયેલો સ્મૃતીગ્રંથ ‘મંગળયાત્રા’ વાંચવાની શરુઆત કરતાં જ એક પ્રસંગ વાંચવા મળ્યો તે એમના શીક્ષણકાર્ય અને વહીવટનો વીશીષ્ટ પરીચય આપનારો હોઈ અહીં પ્રગટ કરવા રજા લઉં છું.

શ્રી ભવાનીશંર વ્યાસ માંકડસાહેબના વીદ્યાર્થી અને પછીથી તેમના સાથી કાર્યકર–અધ્યાપક હતા. તેમણે સ્મૃતીગ્રંથમાં ‘नम: पुरस्तादथ पृष्ठस्ते’ નામક લેખમાં એક પ્રસંગ નોંધ્યો છે. તે તેમના જ શબ્દોમાં –

“એ મારા ગુરુ હતા, સખા હતા, સારથી હતા. ૧૯૩૩થી ૧૯૫૧ સુધીનો દીર્ઘ પંથ…..કરાંચીની દ.જે.સિંઘ કૉલેજમાં તેઓ મારા સંસ્કૃતના પ્રાધ્યાપક. ત્યાંનો અભ્યાસ પૂરો કરીને હું પૂના જઈને ‘સંસ્કૃત ઓનર્સ’ કરી આવીને એ જ કૉલેજમાં સંસ્કૃતના અધ્યાપક તરીકે નીમાયેલો ને એ રીતે જેમનાં ચરણ પાસે બેસીને બે વર્ષ ભણેલો તેમને જ જાણે વિધાતા ગુરુદક્ષિણા અપાવતી હોય તેમ અધ્યાપનકાર્યના ભારને હળવો કરવાનું મારે માથે આવ્યું. હું ત્યારે ફક્ત બી.એ. ઓનર્સ જ હતો. છતાં ઓનર્સના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાનું કામ મને સોંપ્યું અને પોતે (માંકડ સાહેબે) જનરલના વીદ્યાર્થીઓને ભણાવવાનું રાખ્યું. થોડા સમય પછી મુંબઈથી નિરિક્ષણ સમિતિ આવેલી. એમાંના એક તો સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા. તેમને કાર્ય વહેંચણીની આ વ્યવસ્થા જોઈને ગડમથલ થઈ ! એમ. એ. વિભાગના અધ્યક્ષ અને આઠનવ વરસના અનુભવી જનરલના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવે અને માત્ર બી.એ. ઓનર્સ અને બીન અનુભવી અધ્યાપક ઓનર્સના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવે તે વ્યવસ્થા એમને ચિંત્ય લાગી. એ વખતના આચાર્ય બુટાનીસાહેબનું તેમણે ધ્યાન દોર્યું. બુટાનીસાહેબ જેવા આચાર્યો તો યાસ્કના નિરુક્તમાં જ જોવા મળે. એમણે કહ્યું કે એ બાબતમાં હું કશું ન જાણું. મને મારા સહકાર્યકરોમાં પૂરો વિશ્વાસ છે. જે કાંઈ કર્યું હશે તે પૂરતી વિચારણા પછી જ કર્યું હશે. છતાંય જો ખુલાસો જોતો હશે તો બન્ને અધ્યાપકોને ચા પીવા બોલાવું ત્યારે આપ પૂછી શકશો.

“સાંજના ચા પીવા અમે બન્ને આચાર્યના નિવાસસ્થાને ગયા. ઘણી વાતો થઈ. છેવટે કામની વહેંચણીની વાત આવી. માંકડસાહેબે કહ્યું, ‘અધ્યાપનકાર્યમાં પદ, પ્રતિષ્ઠા કે પદવીનું એટલું મહત્ત્વ નથી જેટલું અધ્યાપકની પોતાના વિષયને ન્યાય કરવાની ક્ષમતાનું. ‘काव्यप्रकाश’ જનરલના વીદ્યાર્થીઓ માટે અને  ब्रह्मसूत्र–शांकरभाष्य’ અને ‘अर्थसंग्रह’ ઓનર્સના વિદ્યાર્થીઓ માટે નિયત થયાં, એ એકમાત્ર અકસ્માત છે. એમ ન હોત તો પણ કામની વહેંચણી આમ જ રહેત. અલંકાર મારો વિષય હોવાથી મેં લીધેલો અને વેદાન્ત અને પૂર્વમીમાંસા વ્યાસના વિષયો હોવાથી વ્યાસને આપેલા છે.’

dolarkaka-sanman

નૈવેદ્ય’નું સન્માન

naivedh

જવાબ સાંભળી કરમરકર સાહેબ બહુ પ્રભાવિત થયા. કહેઃ ‘માંકડ, આવા ઉપરીઓ મેં હજુ જોયા નથી. જે જોયા છે તેઓ તો પોતાના હાથ નીચેના માણસો પાસેથી કામ કઢાવી યશ પોતે ખાટી જનારા. તમારી સત્યનિષ્ઠા સાચે જ અભિનંદનીય છે.’

ઉપરનો દાખલો તો ઉદાહરણરુપે જ મુક્યો છે, બાકી ડોલરકાકાએ જીવનભર પોતાના સાથીઓ પાસેથી કામ લેવાનો નહીં પણ સામુહીક ધોરણે જ કામ કરવાનો ઉપક્રમ રાખેલો હતો. માંકડસાહેબના જીવન પ્રસંગો એકએકથી ચડીયાતા અને પ્રેરણાના સ્રોત સમા છે. આશા છે કે સમય સમય પર આપણે આ પુસ્તકોમાંથી શક્ય તેટલું દોહન કરીને પાન કરીશું…..આજે તો આ એક જ વાતથી સંતોષ લઈએ.

Posted in vyakti-parichay | Tagged , | 1 ટીકા

એક અદ્વીતીય શીક્ષણસંસ્થા (લોકભારતી)નો પરીચય

                      – જુગલકીશોર.

 લોકભારતી ક્યારેય સંસ્થાલાગી નથી. એ એક જીવંત શીક્ષણ હતી. આજે એક વીદ્યાર્થી તરીકે ઈ. સ. 1962થી ’65 સુધીના એ સમયખંડ દ્વારા જ્યારે પણ એને યાદ કરવાનું થાય છે ત્યારે એ કોઈ મકાનોથી રચાયેલી સંસ્થા જણાતી નથી. મેદાનો અને રસ્તાઓ એની સાથે જોડાયેલાં વૃક્ષોને લીધે ક્યારેય સપાટ અને નીર્જીવ લાગ્યાં નથી. ખેતરો સુકાં ભઠ્ઠ હોય છે ત્યારે પણ એમાંથી લેવાયેલા પાકોની હરીયાળી અને છેડે બેઠેલાં મોતીનું સુખ હજીય તાજું હોઈ ખેતરોનાં ઢેફાંય આંખને અળખામણાં રહ્યાં નથી.

સંસ્થાને તો મકાનો હોય છે. અમારે એ મકાનો નહોતાં પણ જાણે આંગણાં જ હતાં. ફળીયાં હતાં. બારીઓએ ક્યારેય અમને ઓરડાની અંદર પુરી રાખ્યાં નથી. છાત્રાલયોને દીવાલો હતી, સામાન મુકવાનાં કબાટો પુરતી. કબાટોને તાળાં નહોતાં એટલે એને કબાટ કહેતાંય જીવ ચાલે નહીં. એ ખાનાંને બારણાં હતાં તે તો અમારી અસ્તવ્યસ્તતાની સરખામણી બાજુવાળાની અસ્તવ્યસ્તતાની સાથે ન થઈ જાય એટલા માટે ! ને અસ્તવ્યસ્તતાનો પનારોય પડતો કોની સાથે ? ફક્ત બે-ત્રણ જોડી કપડાં; ઈસ્ત્રી જેણે જોઈ નથી ને ગળીનો વૈભવ જેણે ભોગવ્યો નથી એવાં કપડાં…!!

એ કબાટમાં પુસ્તકો ને નોટોય જગ્યા રોકતાં. બીજું કેટલુંક પરચુરણ, ને એવું બધું મળીને અમારાં કબાટ-ખાનાંઓમાં સાંકડમોકડ બધું રહેતું.

છાત્રાલયથી સંબોધાતું એટલા પુરતું એ મકાનહતું; બાકી સુવા-બેસવાની જેમ ભણવાનુંય એ જ સ્થાન હતું. વર્ગખંડો અલગ નહોતા. અલગ હોય તો એને ક્લાસ રુમકહેવા પડે ને પાછા ! રહેવાનું ને ભણવાનું એ બે કાંઈ અલગ કંપાર્ટમેન્ટ થોડાં હતાં ?! રહેવું અને ભણવું એ ક્રીયાપદોમાં જમવુંપણ ભળી જતું. છાત્રાલયોમાં રસોડાનો પણ સમાવેશ હતો ! રહેવું, ભણવું, જમવું ને ઉંઘવું; સ્વપ્નાં સેવવાં ને સતત વીકસતાં રહેવું એ બધું જ આ ક્રીયાપદો ભેગાં મળીને અમારી પદાવલી જીવનની સાર્થક વાક્યરચના ગોઠવી આપતાં….

ભણવાનું ક્યારેય રહેવા-કારવવાથી જુદું નહોતું. સુવાના બીસ્ત્રા વાળીને, સહેજ-સાજ સંજવારી કાઢી લેતાં. શીક્ષકને બેસવાનું ટેબલ (ખુરશી નહીં) આઘુંપાછું થઈ ગયું હોય તો તેને ત્યાંથી બ્લેક-બોર્ડ પાસે લાવી મુકતાં જ એ ઓરડો ક્લાસરુમ બની જતો ! અમારે ટીચર્સ કે પ્રોફેસરો નહોતા. અમારે તો ભણવા માટે મનુભાઈ પંચોળી દર્શકહતા; બુચભાઈ-મુળશંકરભાઈ હતા; રતીભાઈ અંધારીયા હતા ને શુક્લભાઈ હતા. બધા ભાઈહતા. સર કે સાહેબ તો કોઈ જ નહોતું.

અમેય પહેલો ક્રમ લાવવા માટેની પુર્વતૈયારી કરતા, પરંતુ એ બધું રોજીંદા ક્રમનો ભાગ માત્ર હતું. પરીક્ષાના દીવસોમાં ઉજાગરા કર્યાનું યાદ નથી. પાઠ્યપુસ્તકોની સાથે કવીતાનું વાચન પણ ચાલતું રહેતું. પ્રવાસ વર્ણનો ને જીવન-ચરીત્રો, વાર્તાઓય વંચાતાં રહેતાં.

અમને વહેલું ઉઠવાનું આકરું લાગતું. ગૃહપતીને એ બાબતે ક્યારેય માફી મળતી નહીં ! સવારે સાડા પાંચે કડકડતી ઠંડીમાં કે વરસતા વરસાદમાં એમનું આવવું અમારી ઉંઘને ક્યારેય ભાવતું કે ફાવતું નહીં, પણ અમારી ઉંઘની પુરેપુરી વીદાય પછી જ એમની વીદાય થતી હોઈ ગૃહપતી સામેના રોષનું હથીયાર ઉંઘને ભગાડવાના સંઘર્ષમાં વપરાઈ જતું.

એક વાર જાગી ગયા પછી પંચેન્દ્રીયાનંદ વ્યાપી વળતો ! લોકભારતીના આકાશમાં આછા આછા અંધારાને દુર કરવા પુર્વ તરફનું ઉઘડી રહેલું અજવાળું જોવાની મઝા પડી જતી. ને ક્યારેક વળી ઉતાવળે દાતણ ગોતી લેવા ભાગદોડ કરતો, ઉંધું બાંડીયું પહેરેલો સાથીદાર એ વહેલી સવારને મરકાવી મુકતો !

જીભને બાવળનો તુરો વૈભવ વળગી રહેતો ને ઝટ છુટવાનું નામ લે નહીં ! ને નાકને તો વળી આજુબાજુની કંઈ કેટલીય સુગંધો સાથે પનારો પડતો રહેતો. વહેલી સવારે ગૃહકાર્યો કરતાં કરતાં મહેંદીનાં ફુલોની મહેંક વાડેથી લગભગ ડસી જતી. પારીજાતની નમણી ને નાજુક ગંધ જો મહેંદીની પહેલાં પધારી શકી ન હોય તો મહેંદીની ગંધના આક્રમણ સામે એનું કાંઈ ગજું જ નહીં ને ! આમ વહેલી સવારની હવાનો સ્પર્શ, ગૃહકાર્યોમાં લીધેલી મહેનતના પારીશ્રમીક જેવી સ્વેદનામાં ભળી જઈને અલૌકીક અનુભવ કરાવી રહેતો.

લોકભારતીને સરકારી મદદ મળી રહેતી, પણ મદદ લેવા માટે કોઈ જ પ્રકારની સૈદ્ધાંતીક બાંધછોડ કરવાની ન હતી. મદદ કરનારને મદદ કરવા જેવું લાગે તો કરે, નહીંતર મદદ વીના જ ચાલી જતું. અભ્યાસક્રમ એમની રીતનો સ્વીકારવાની શરતોનો અસ્વીકાર કરીને નાનાભાઈ ભટ્ટે કેન્દ્ર સરકારનું લાખ રુપીયા (એ જમાના)નું અનુદાન સાવ સહજતાથી પાછું મોકલી આપ્યું હતું. એ નાનાભાઈનાં ત્રણ વીરાટ પગલાંનું ત્રીજું પગલું લોકભારતીહતી. ભાવનગરની દક્ષીણામુર્તીનું પ્રથમ પગલું ભર્યું ત્યારે ભાવનગરના મહારાજાએ તદ્દન બીનશરતી મદદ હોંશે હોંશે ને પુરા વીશ્વાસથી કરી હતી. બીજું પગલું આંબલામાં ગ્રામદક્ષીણામુર્તીરુપે ભર્યું  ત્યારે આજુબાજુનાં ગામડાં સહીતની આંબલા ગામની પ્રજાએ એને ઉપાડીને પુજ્યું હતું. આ ત્રીજું પગલું લોકભારતીસાવ નોંધારી લાગતીતી તોય અનેક જગ્યાએથી એને મદદ મળતી જ રહી. જમીનમાં થતા પાકો, બાગાયત, ગૌશાળા ઠીક ઠીક ઉત્પાદનો આપી રહેતાં. દરેક વીદ્યાર્થી પણ દરરોજના ચારેક કલાક શારીરીક શ્રમ આપે જ. એ શ્રમનું વળતર એને મળે તે એની શીક્ષણ ફી ગણી લેવાતી. મા-બાપને એના ભણતરનો બોજ એટલો ઓછો રહેતો.

અન્ય કોલેજોમાં જતા યુવાનો ખીસામાં પૈસા રાખે, કેટલાકનાં ખીસામાં વ્યસનોનાં મારણોય ભર્યાં હોય, જેથી સમય મળ્યે ધુમાડા કઢીને પ્રદુષણ વહેંચી શકાય. ખીસામાંનો દાંતીયો એ એનું સૌંદર્યપ્રસાધન ! લોકભારતીની અમારી કોલેજમાં અમારે કોદાળી-પાવડો-દાતરડાં રહેતાં ! એમાંથી અમારો શીક્ષણખર્ચ નીકળી જતો. અમે ધુમાડાને બદલે પરસેવો કાઢતા ! એ પાછો આંબા-ચીકુ-નાળીયેરનાં ખામણાંમાં સીંચાતો. એન.સી.સી.નાં વીદ્યાર્થીની છાતીનું માપ કાઢવામાં આવે એ રીતે મનુભાઈ-દર્શક- અમારી હથેળીયુંમાં પડેલાં આંટણને તપાસતા, ને ધન્યવાદ એ આંટણને આધારે આપતા; કુમળી હથેળીયું ગેરલાયકાત ગણાઈ જવાની દહેશત રહેતી !

છાત્રાલયોની આજુબાજુમાં નહાવા-ધોવાનાં નળ અને ઓરડીઓ હોય. ઉનાળામાં પાણીની તંગીને કારણે અને શીયાળામાં જરુરી ગરમાવાની તંગીને કારણે નહાવાનું કષ્ટદાયક રહેતું ! છતાં ઉનાળે નહાવામાં ઉત્સાહ રહેતો. શીયાળાની ઠંડીના બહાને ઓરડીમાં નહાવાનું ગોઠવી લીધું હોય એટલે પછી કોણ કેટલું નહાયું ( કે પછી ન નહાયું)એનો હીસાબ આપવો પડતો નહીં. માથું ભીનું દેખાય એટલે ચાલી જતું ! શીયાળામાં જેની તંગી નહોતી રહેતી એ પાણીને ઉનાળા માટે બચાવી લીધાનું ગૌરવ અમે જાતે લઈ લેતા.

શરીરશ્રમ અને સ્નાન પછીનો તરતનો કાર્યક્રમ પેટને ઠાંસીને સજા કરવાનો રહેતો. સાંજે પણ જમવાનું હોય છે એનો ખ્યાલ ન રહે એટલી હદે જમવામાં તલ્લીન થઈ જવાતું. અર્જુનને દેખાતી પક્ષીની આંખ જેવી જ અમને અમારી થાળી દેખાતી !

લોકભારતીનાં રસોડાં કાંઈ કોલેજોની કેન્ટીનો, ક્લબો કે મેસ નહોતાં; દરેક છાત્રાલયમાં જ એનું રસોડું હતું. સગવડ ગણો તો સગવડ ને તકલીફ ગણો તો એ, પણ એ રસોડાને રસોઈ માટે મહારાજો નહોતા. મહારાજને નામે એક ભાઈ અને મદદનાં-સફાઈનાં કામો માટે એક બહેન એમ બે જ વ્યક્તી. મહારાજને અમારું નાનકડું લશ્કર મદદ માટે આપવામાં આવતું, જે દર અઠવાડીયે બદલાતું રહેતું. શાક સમારણ કાર્ય, ભાખરી-રોટલીનું વણાટ કાર્ય ને બાજરીના રોટલાનું ઘડતર અમારા હાથે થતું, (બદલામાં એ અમને ઘડતો રહેતો અને એમ ભવીષ્ય માટે બહુ ઉપયોગી-બહુઆયામી તાલીમ પણ મળી રહેતી !)તેથી દર અઠવાડીયે એમાં આકાર-વૈવીધ્યને મોકળાશ રહેતી ! રસોઈમાં ફરીયાદો નહીવત્ રહેતી એમાં અમારી તીવ્ર ભુખ ઉપરાંત રસોઈકામમાંની અમારી સક્રીય ભાગીદારી પણ કારણભુત રહેતી !

જમવા અને ભણવા વચ્ચે થોડો સમયાવકાશ રાખવામાં આવતો. ચીક્કાર ભરેલા પેટે આ ખાલી સમયનો સદુપયોગ અમે ભરપેટ કરતા. કેટલાક વામકુક્ષીમાં વ્યસ્ત રહેતા તો કેટલાક આવનારા જ્ઞાનપ્રાપ્તીના સમયની તૈયારીઓ પણ કરતા. આ સીવાયની પણ કેટલીક પ્રવૃત્તીઓ નવરાશના આ સમયમાં થતી. ક્યાંક કોઈ બુશર્ટ-બાંડીયાને બટન ટાંકતું હોય તો કોઈ લેંઘાને ઝડકો ભરતું જોવા મળે. કોઈ ઘરે ટપાલ લખતું હોય  તો કોઈ વળી રાષ્ટ્રીય હીતની ચીંતા કરતું ને અન્યને કરાવતું જોવા મળે ! કેટલાકને આ સમય જ નહાવાનો હોય આગામી વર્ગોમાં આવનારી ઉંઘના નીવારણાર્થે સ્તો !

લોકભારતીની બપોર આખી ભણવા માટેની. ઋતુ ઋતુની હવા, એ હવા મુજબ હોંકારો ભણતાં વૃક્ષો અને ટહુકતાં પક્ષીઓ; ક્યાંક દુર દુરથી આવતો કુવા ઉપરનાં યંત્રોનો અવાજ, કશા જ કારણ વીના કે પછી કાંઈ કામ નથી એટલેય, હવામાં એકાદ વડચકું ભરી લેતાં કુતરાં, બાજુના જ વર્ગોમાંના કોઈ એકાદ આખા વર્ગનું ઓચીંતાનું ફુટી નીકળતું ને સંભળાઈ જતું સામુહીક અટ્ટહાસ્ય….વગેરેને જો ખલેલ કહેવી હોય તો તે આ ભણતરના સમયની ખલેલ હતી. બાકી તો ફક્ત પીત્તળનો ઘંટ એની ફરજના ભાગ રુપે નીયત સમયે દખલ રણકાવતો રહે. આ બધી કહેવાતી દખલો વચ્ચે પાઠ્યપુસ્તકોને ઉકેલતાં રહેવાની મજા લોકભારતીનાં ભણતરને ભાર વીનાનું કરી દેતી.

અહીં પાઠ્યપુસ્તકો હતાં પણ અમારા અભ્યાસક્રમો પાઠ્યપુસ્તકોમાં પુરાઈ રહેતા નહીં. અમારું ભણવાનું આગળ કહ્યું તેમ, રહેવા-કારવવાની વચ્ચે જ હતું. જે જીવાતું હતું (છાત્રાલયજીવન) તેનેય ભણતરનો ભાગ બનાવી દેવાયો હતો. એનાથીય વળી બીજી બાબત એ પણ હતી કે પાઠ્યપુસ્તકોમાં હતું તેને શીખીને જીવનમાં કસોટીએ ચડાવી જોવાનું હતું. વીદ્યાવીસ્તાર” (EXTENTION) એ અમારે એક સો ગુણનો પ્રાયોગીક કક્ષાનો વીષય હતો. જે ભણ્યા હોઈએ એને આજુબાજુનાં ગામડાંઓમાં કસી બતાવવાનું હતું ! અમારું શીક્ષણ ગામડાંના જીવન વચ્ચે સ્થાન ધરાવતું હતું. જીવતરના પાઠો ભણવાના હતા, તો ભણતરમાંના છપાએલા પાઠોને ગામડે ઉપયોગમાં લઈ જવાના ને લઈ જોવાના હતા ! પાઠ્યપુસ્તકની કવીતા અને ગામડાંમાં ગવાતાં પરભાતીયાંનો મેળ ત્યાં જઈને અને જરુર પડે રાત-દીવસ ત્યાં રહીનેય બેસાડવાનો હતો. ખેતીવાડીના પાકોની ફેરબદલી, મીશ્રપાકોનાં પરીણામો, નવાં ખાતર-બીયારણોની ચકાસણી વગેરે અનેક બાબતોને ખેતરોમાં જઈને બતાવવા-ચકાસવાની હતી.

લોકભારતીના વીદ્યાર્થીને તો વહેલી સવારથી રાત સુધીમાં જીવનમાં કામ લાગે એવું કેટકેટલું શીખવા મળી રહેતું ! મોટાભાગની પ્રવૃત્તીઓનું સંચાલન વીદ્યાર્થીમંડળ દ્વારા જ થાય. ગૃહકાર્ય અને શ્રમકાર્યનાં આયોજનો, ભોજનની સમગ્ર વ્યવસ્થા અને તેના હીસાબો, રસોઈ કરવી, પીરસવું, સફાઈકામ, વર્ગોની વ્યવસ્થા, સમયપત્રક, પ્રાર્થના અને તેની પછીનાં રોજ રોજનાં નવાં નવાં વ્યાખ્યાનો, મનોરંજન કાર્યક્રમો, પ્રવાસ વગેરેમાં વીદ્યાર્થીઓ જ આગળ હોય; અધ્યાપકો, કાર્યકરો તો જાણે મદદમાં હોય તેમ પાછળ રહીને જરુર પુરતું માર્ગદર્શન આપે !

અમારે પરીક્ષાઓ હતી પણ સાવ બોજ વીનાની જાણે. પરીક્ષામાં નીરીક્ષણ (સુપરવીઝન) લગભગ જોવા ન મળે ! નીરીક્ષક ઉત્તરવહીઓનો ઢગલો લઈને એક બાજુ બેસે. વીદ્યાર્થીઓ જાતે આવીને લઈ જાય. પ્રશ્નપત્રો પણ ક્યારેક એ રીતે જ વહેંચી દેવામાં આવે ! પરીક્ષા આપવા માટેની બેઠક દરેકની નીશ્ચીત ન પણ હોય ! મનગમતી જગ્યાએ બેસી શકાય. છુટાછવાયા બેસીને ટાઢેકોઠે ઉત્તરવહીઓ લખવાની ! બેઠાં બેઠાં કંટાળીને નીરીક્ષક (સુપરવાઈઝર) ક્યારેક ક્યારેક ચક્કર લગાવે. ચોરી ન જ થાય એવું કાંઈ નહીં. થાય પણ ખરી. પણ અધ્યાપકને દરેક વીદ્યાર્થી સાથે એટલો બધો જીવંત સંપર્ક હોય કે એકંદરે ’ (બી ક્લાસ) લાવતો વીદ્યાર્થી ઓચીંતાનો કક્ષા લાવે ત્યારે એની સાથે મળીને સ્પષ્ટતાઓ થાય. નાનીમોટી પરીક્ષામાં તો વીંછીનો આંકડો (ડંખ)જ કાઢી નાખ્યો હોય તેવું નીર્ભય વાતાવરણ રહે એટલે ચોરીની શક્યતા જ નહીંવત્ હોય.

હકીકતે લોકભારતીની પરીક્ષાઓ વીદ્યાર્થીને શું નથી આવડતું તેની ફોજદારી તપાસ માટેની નહીં પરંતુ તેને જે આવડે છે તેનું મુલ્યાંકન કરનારી બાબત ગણાતી. નીરીક્ષકો વીદ્યાર્થીને કાંઈ ન સમજાયું હોય તો સ્પષ્ટ કરી આપનારા હોય. જુદા જુદા વીષયોમાં અન્ય સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તીઓ પણ વીદ્યાર્થીઓની કક્ષા સમજવા માટે અને જે તે કક્ષાથી ઉપર ઉઠવા માટે થતી, જેમાં ચર્ચાસભાઓ, નીબંધ-સ્પર્ધાઓ, જેમાં માર્ક્સ નહીં પણ ગુણવત્તા મુજબની કક્ષા નક્કી થતી તે, કેટલાંક તો નાટ્યરુપાંતરો ને એની ભજવણી સુધ્ધાં, દળદાર હસ્તલીખીત અંકોનાં સંપાદનો, તહેવારોની ઉજવણીમાં વણી લેવાતા અનેક વીષયો વગેરે બાબતો એવી હતી જે પરીક્ષા સીવાય પણ જ્ઞાનને ચકાસતી રહે ને વધારતી પણ રહે.

અધ્યાપકો અમારું સર્વસ્વ હતા. એ શીક્ષકોય હતા અને ગૃહપતીઓય હતા. તેઓ જ પરીક્ષકો હતા ને તેઓ જ માવતર હતા. મુળશંકરભાઈ (મુ.મો.ભટ્ટ)ને સૌ ભાઈકહે પણ એ વીદ્યાર્થીઓની માતા હતા. નાનાદાદા (નાનાભાઈ ભટ્ટ)ને ફક્ત તસ્વીરમાં જોયા હતા. પણ સદા તેઓ અમારી આંખ સામે જ રહ્યા. કંઈ પણ ખોટું કરવાનો વખત આવે ત્યારે આ નાનાદાદા, ભાઈ અને બુચદાદા નજર સમક્ષ આવીને ઉભા જ હોય !! લોકભારતીછોડ્યા પછીય આટલાં વર્ષો દરમીયાન આ બધા ગુરુજનોએ અમારી કંઈ કેટલીય નબળાઈઓને તણખલાની જેમ એક બાજુ કરી દેવાની તાકાત આપ્યાં કરી છે !

નાનાદાદા અને બુચદાદાની નીયમીતતા એક અચરજ હતું !  40 વર્ષથીય વધુ અધ્યાપનકાર્ય કરનાર બુચદાદા (ન.પ્ર.બુચ) લખે છે કે તેઓ 40 વર્ષમાં એક પણ દીવસ એક મીનીટ પણ મોડા વર્ગમાં આવ્યા નથી !! મનુદાદા (દર્શક) ડોલતા ડોલતા આવે. મોડાય પડી જાય. પણ એવી તો મઝા પડે કે એમના વર્ગમાં વર્ગ પુરો થવાનો ડંકો ઘણી વાર ન સંભળાય ! પછીના વર્ગના અધ્યાપક વર્ગ લેવા આવી ગયા હોય ને મનુભાઈ એકાગ્ર ચીત્તે ભણાવતા હોય તો તેઓ શાંતીથી પાછલી હરોળમાં બેસી જાય !

અમારા સમયના અધ્યાપકો જીવનશીક્ષકો હતા. પોતે જેવું ભણાવતા તેવું જ તેઓ જીવતા. અમે તેમની જીવનશૈલીએ ઘડાયા. એમની જ તાકાતે અમે ક્યારેય, ક્યાંય પાછા પડ્યા નહીં. અમારા ગૃહપતી ને અમારા અધ્યાપકનાં કાર્યો જુદાં હોવા છતાં બંનેનાં કાર્યો એકમેકમાં ભળી જતાં. જેઓ જીવનના પાઠો શીખવતા તેઓ જ પાઠમાંથી જીવન શોધી આપતા. લોકભારતીની પ્રાર્થના પછીનાં વ્યાખ્યાનો અને સવાર અને બપોરની પ્રાસંગીક વ્યાખ્યાનસભાઓમાં દેશ-વીદેશના વ્યાખ્યાતાઓ આવતાં એ બધું અમારે માટે ધન્યતાના પર્વ સમું હતું. આ ત્રણેય તત્ત્વોએ અમને સૌને લોકભારતીની બહારની દુનીયા (ભૌતીક દુનીયાના વીચારતત્ત્વની દૃષ્ટીએ અને આધ્યાત્મીક દુનીયાના વીચારતત્ત્વની દૃષ્ટીએ પણ)નો અવીસ્મરણીય અનુભવ કરાવ્યા કર્યો છે.

નાનાદાદાએ ક્યાંક સાચું જ નોંધ્યું છે : કેળવણીના કેન્દ્રમાં નથી અભ્યાસક્રમ કે નથી અધ્યાપક; નથી મકાન કે નથી ઉપસ્કર; નથી પરીક્ષા, નથી માર્ક, નથી નંબર, નથી પાઠ્યપુસ્તકો; જીવતો-જાગતો વંશ-પરંપરાના સંસ્કારો લઈને આવેલો, અમુક સંજોગોમાંથી પસાર થયેલો એવો વીદ્યાર્થી કેળવણીના કેન્દ્રમાં છે અને હોવો જોઈએ.

અમારું એ ગૌરવ છે કે અમે પણ એક તબક્કે લોકભારતીના વીદ્યાર્થી હતા. લગભગ પાંચ દાયકા બાદ આજે પણ એ જ પદ પર હોવાનો અહેસાસ એ અમારી ધન્યતા છે !!

––––––––––––––––––––––––––

* ‘દૃષ્ટિસામયીક માટે લખાયેલો લેખ. (સૌજન્ય : ‘કોડિયું’)

Posted in sanstha-parichay | Tagged | 3 ટિપ્પણીઓ

શિક્ષણ-વિમર્શ

નારાયણ દેસાઈ

[ ગુજરાત કેળવણી પરિષદના શિક્ષણવિમર્શ સત્રના ઉદ્દઘાટન નિમિત્તે તા. 5-9-2011ના દિવસે અપાયેલા વ્યાખ્યાનને આધારે ‘ભૂમિપુત્ર’માં પ્રકાશિત થયેલા લેખમાંથી સાભાર.]

શિક્ષણ-વિમર્શ આપણે સહેજ વ્યાપક ફલક પર કરીએ. એનાં ત્રણ પરિમાણોનો વિચાર કરીએ. વ્યક્તિ, સમષ્ટિ અને સૃષ્ટિને સ્પર્શ કરતા શિક્ષણવિચારને આવરી લઈએ. પ્રખ્યાત વિજ્ઞાની અને ગણિતશાસ્ત્રી બર્ટ્રાન્ડ રસેલે એવું વિધાન કર્યાનું કહેવાય છે કે દુનિયાના બધા પ્રશ્નો ત્રણ પ્રશ્નમાં આવરી લઈ શકાય. Man with himself, man with fellowmen and man with nature. આપણને આ પરિષદમાં જે. કૃષ્ણમૂર્તિ તથા વિમલાતાઈના વિચારોના જે લેખ વહેંચવામાં આવ્યા છે, તે મોટે ભાગે આમાંના પહેલા પ્રશ્ન સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેથી આપણે તેનો સીમિત વિચાર કરીશું.

ગાંધીજીએ નયી તાલીમ અંગેના જે વિચારો વ્યક્ત કર્યા તેમાં એમ કહ્યું કે બાળકનું શરીર, તેની બુદ્ધિ અને તેના આત્માનો જેમાં વિકાસ થાય તે જ સાચું શિક્ષણ. ડૉ. ઝાકીરહુસેને બુનિયાદી તાલીમ અંગે જે યોજના ઘડી, તેમાં ઉદ્યોગ, સમાજ અને પ્રકૃતિને શિક્ષણનાં માધ્યમો માન્યાં. વિનોબાજીએ એક નયી તાલીમ સંમેલનમાં યોગ, સહયોગ અને ઉદ્યોગ એવા શબ્દપ્રયોગ કર્યા. આ તમામ મહાનુભાવોના વિચારોમાં આપણને એકસરખો પ્રવાહ જોવા મળશે. આપણે આપણા સમગ્ર શિક્ષણનો વિચાર આ મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરીએ. વ્યક્તિનો વિચાર કરતાં તેના શરીર, મન અને આત્માનો વિચાર આવે. મારો જે અનુભવ કહું છું તે હવે જૂનો થયો કહેવાય, પણ હજીયે ભારતનાં હજારો ગામડાંઓને તે લાગુ પડી શકે તેવો છે. એક વાર ગ્રામશાળા, વેડછીમાં અમારા મિત્ર ડૉક્ટરોએ બાળકોની શારીરિક તપાસ કરી. તેમાં જાણવા મળ્યું કે લગભગ 30 ટકા બાળકો રતાંધળાં હતાં ! તે લોકો એમ જ માનતાં કે સૂર્યાસ્ત થયો એટલે અંધકાર જ થાય. રતાંધળાંપણું એ એમના કુપોષણનું પરિણામ હતું. એ વિચારી અમે તેમને રોજ એક એક કપ દૂધ પીવડાવવાનું શરૂ કર્યું. અને માત્ર એટલાથી જ ઘણાં બાળકો રાતે દેખતાં થયાં. શિક્ષણનો વિચાર કરતાં આપણે દેશના લાખો બાળકોના પોષણનો વિચાર પણ કરવો પડશે. આજે તો કેટલેક ઠેકાણે મધ્યાહ્ન ભોજનમાંથી વચેટિયાઓ પોતાનાં પેટ ભરતાં દેખાય છે.

બુદ્ધિના શિક્ષણનો વિચાર કરતાં એક ભ્રામક ખ્યાલ દૂર કરવો જરૂરી છે. આજે આપણે ત્યાં મોટે ભાગે એમ માનીને ચલાય છે કે બાળકના મગજમાં જેટલી માહિતી ઠોસી તેટલું તે વધુ પ્રશિક્ષિત થયું. આપણી પરીક્ષાઓ પણ જાણે કે સ્મરણશક્તિની કસોટી લેવાની હોય એવી જ હોય છે. અને પાઠ્યક્રમ પણ એવો ગોઠવાય છે કે જેને લીધે બાળકો પોતાની પીઠ પર પુસ્તકો અને નોટબુકોનો ભાર ઉપાડતાં થાય છે, સહેજે પર્વતારોહક શ્રમિકોની યાદ આપે તેવા. મેકોલેને તો એવું જ શિક્ષણ ખપતું હતું કે જેમાં એના વિદ્યાર્થીઓનાં મગજમાં ઠાંસી ઠાંસીને માહિતી ભરી હોય.

આજના બદલાયેલા સંદર્ભમાં જરા આનો વિચાર કરી જોઈએ. એક જમાનો હતો કે જ્યારે ‘બાપથી બેટા સવાયા’ કહેવાથી બેટો ગર્વ લઈ શકતો. બાપે જે જ્ઞાન મેળવ્યું હોય તેમાંથી થોડું ઘણું ઘસાઈ પણ જાય એટલે આગલી પેઢીની સાથે કદમ મિલાવીને ચાલવું હોય તો પચ્ચીસ ટકા વધારે માહિતી મેળવીને ઘસારાની પૂર્તિ કરી લેવાય. એટલે સમાજ વ્યવસ્થિત રીતે ચાલતો રહે. પણ હવે વિજ્ઞાન અને ટેકનૉલોજી એટલાં ઝડપથી વધે છે કે પાછલી પેઢીવાળાને આગલી પેઢી કરતાં ઘણું વધારે સામાન્ય જ્ઞાન તો વાતાવરણમાંથી જ મળી રહે છે. મારો નાનો દીકરો બાલવાડીમાં જતો હતો, ત્યારે તેની શિક્ષિકાએ તેની મા આગળ ફરિયાદ કરી કે તમારો દીકરો લખવાનું શીખવાનો રીતસર પ્રતિકાર કરે છે. તેથી મારી પત્નીએ કહ્યું કે પ્રશ્ન શો છે, એ તમે જરા ખોળી કાઢો. મેં દીકરાને પૂછ્યું, ‘તને લખવું ગમતું નથી ?’ તો કહે, ‘ના.’ મેં પૂછ્યું : ‘કેમ ?’ તો કહે, ‘આપણા ઘરમાં ટાઈપરાઈટર છે. લખવાનું શીખવાની શી જરૂર છે ? ટાઈપિંગ જ કેમ શીખવતા નથી ? જમાનાના ફેરફાર સાથે ટેકનૉલોજીનો ફેરફાર એટલો ઝડપથી થયો છે કે હવે બેટો બાપથી સવાયો થાય તે ચાલશે નહીં. એણે તો ઘણી વધારે આગેકૂચ કરવી પડશે. હવે મગજમાં માહિતીનો સંગ્રહ વધારતા જવાને બદલે ઢગલાબંધ માહિતી ઉપલબ્ધ છે, એમાંથી કેવી રીતે ખપની માહિતી મેળવી લેવી, એ શીખવવું એ જ શિક્ષકનું મોટું કામ થઈ જશે. વળી આગળ જતાં એને શીખવા જેવું અને ન શીખવા જેવું એ બે વચ્ચે વિવેક કરતાં પણ શીખવું પડશે.

આત્માનો વિકાસ એ કોઈ પાઠ્યપુસ્તક કે ઉપદેશથી કરી શકાશે નહીં. આત્માનો વિકાસ તો શિક્ષકના ચારિત્ર્ય પરથી જ થઈ શકશે. અને તેથી શિક્ષકે આ બાબતમાં પાઠ્યપુસ્તકોનો આધાર શોધવાને બદલે આત્મશોધનનો જ પ્રયાસ કરવો રહ્યો. ઉદ્યોગોના શિક્ષણનો વિચાર કરીએ ત્યારે નયી તાલીમના શિક્ષકોને પોતાના પાઠ્યક્રમ સાંભરે એ સ્વાભાવિક છે. હમણાં હમણાં વા.ના. ચિતળેનું ‘સંસ્મરણોનો મધપુડો’ નામનું પુસ્તક યજ્ઞ પ્રકાશને છાપ્યું છે. મૂળ મરાઠીનો એ ગુજરાતી અનુવાદ છે. સેવાગ્રામ આશ્રમમાં ગાંધીજીએ અમારા ખાદી વિદ્યાલય પાસેથી કોઈ એવા શિક્ષકની માગણી કરી કે જે તેમને રૂની તુનાઈ કરીને પૂણી બનાવતાં શીખવી શકે. અમે અમારા સૌથી હોંશિયાર સાથી વાસુદેવ ચિતળેને એ કામ સોંપ્યું. ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં ગાંધીજી તુનાઈ કરતા કેવી રીતે શીખ્યા તેનું ખૂબ રોચક વર્ણન કર્યું છે. સિત્તેરની આસપાસના ગાંધીજીની જિજ્ઞાસુ વૃત્તિ કોઈ નાના બાળક કરતાં જરાયે ઊતરે તેવી નહોતી. રૂના રેસા અંગે, તુનાઈનાં સાધનો અંગે, કપાસની ખેતી અંગે અને આખા કામના અર્થશાસ્ત્ર અંગે તેમણે એટલા પ્રશ્નો પૂછ્યા કે ચિતળે તો આશ્ચર્યચકિત જ થઈ ગયો. ઉદ્યોગ દ્વારા શિક્ષણનો એક નમૂનાનો પાઠ થઈ શકે તેવું તે પ્રકરણ છે, પણ ત્યાં જ્ઞાન અને ઉદ્યોગ બે અલાયદા વિષયો રહેતા નથી, એકબીજા સાથે અવિચ્છિન્ન રીતે સંકળાઈ જાય છે.

પચાસ વર્ષ પહેલાં નાનાં બાળકોને જેટલી માહિતી રહેતી તેના કરતાં આજનાં બાળકોને એમની આસપાસના વાતાવરણને લીધે પુષ્કળ માહિતી સહજ ઉપલબ્ધ હોય છે. પરંતુ જોવામાં આવે છે કે પચાસ વર્ષ પહેલાં બાળકોને સમાજ અંગે જેટલી નિસ્બત હતી તેટલી નિસ્બત આજે તેમનામાં દેખાતી નથી. તેઓ પોતપોતાનામાં મશગૂલ હોય છે. સમાજની તેમને ખાસ ફિકર કે પડી હોતી નથી. આજના આપણા સમાજમાં બે એવા ભાગલા પડી ગયા છે કે જેને હું ફાવેલા અને રહી ગયેલા લોકો કહું છું. સંપન્ન વર્ગને આખો ને આખો વંચિત વર્ગ જાણે હયાતીમાં જ ન હોય એમ લાગે છે. આ વિષમ પરિસ્થિતિના મૂળમાં પણ આપણી આજની શિક્ષણ વ્યવસ્થા છે એ ભૂલવું ન જોઈએ. આપણું શિક્ષણ સ્પર્ધા શીખવે છે, મહત્વાકાંક્ષા શીખવે છે, સ્વાર્થલોલુપતા શીખવે છે અને પરિણામે આપણે સમાજના એક વિશાળ ભાગને આંખ સામે હોવા છતાં દેખી શકતા નથી. દેશના ઉત્તરપૂર્વના પ્રદેશોમાં આજે આપણને માઓવાદી વિરુદ્ધ જે કારમી હિંસા દેખાય છે તેની ભીતરમાં ડોકિયું કરીશું તો આપણને દેખાશે કે ઘણે ઠેકાણે આજે સંઘર્ષ, ખનિજ વિરુદ્ધ મનુજનો છે. અને સંપન્ન વ્યવસ્થા ખનિજની ખાતર મનુજને બેદખલ કરવા કોઈ પણ હદ સુધી જઈ શકે તેમ છે. પ્રકૃતિની વચ્ચે ઊછરતાં બાળકોને આપણે વર્ગખંડની ચાર દીવાલોની વચ્ચે ગોંધી રાખીએ છીએ. પરિણામે બાળકોને શિક્ષણ મેળવવાની ઉત્તમ ઉંમરે ખરા શિક્ષણથી વંચિત રાખીએ છીએ. મારા ગામનો એક વિદ્યાર્થી ભણવાની ઉંમર હોવા છતાં શાળાએ જવાનું નાપસંદ કરતો હતો. એક વાર અમારી સાથે રમતાં રમતાં મેં એને કહ્યું કે, ‘તું કંઈક ઘાસ લઈ આવ.’ એ પૂછે, ‘કયું ઘાસ ?’ મેં કહ્યું, ‘તને ગમે તે.’ તે એકાદ કલાક ફરીને અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના ઘાસ લઈ આવ્યો ! અને આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા તો આવા બાળકને ઠોઠ વિદ્યાર્થી જ ગણે. મને તો એણે આભો જ કરી મૂકેલો.

આપણે આઝાદી મળી ત્યારે જ એક મોટી તક ગુમાવી. તે શિક્ષણમાં આમૂલ પરિવર્તન કરવાની તક. ખરું જોતાં તો આઝાદી પછી આપણા દેશ પાસે જાણે કે કોઈ ઉદ્દેશ જ નથી રહ્યો. 1942માં ગાંધીજીને પકડવા આવનાર અધિકારી ગાંધીજી પ્રાર્થના કરતા હતા ત્યારે માથું નીચું રાખીને ઊભા હતા. મેં એમને પૂછ્યું, ‘તમે કેમ ઉદાસ દેખાઓ છો ?’ એમણે કહ્યું, ‘શું કરીએ ? પેટની ખાતર ચાકરી કરીએ છીએ. બાકી અમને કાંઈ સ્વરાજ નથી જોઈતું એમ નથી.’ આઝાદી પહેલાં અંગ્રેજ સરકારના હિન્દુસ્તાની ચાકરોનો પણ એક ઉદ્દેશ હતો – સ્વરાજનો. આઝાદી પછી આખા દેશનો એવો કોઈ એક ઉદ્દેશ રહ્યો નથી. તેથી કૂતરું ખેંચે ગામ ભણી અને શિયાળ ખેંચે સીમ ભણી, એવા આપણા હાલ છે. આપણા વડવાઓએ આપણા દેશના બંધારણમાં ચોક્કસ ભાષામાં ઉદ્દેશો આપેલા છે : સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતા અને ન્યાયના. પણ એ ચાર માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને આજે કોણ યાદ કરે છે ? વિકાસની વાત થાય છે, કલ્યાણ રાજ્યની વાત થાય છે, પણ સમાનતા ક્યાં ? સ્વતંત્રતા ક્યાં ? ન્યાય ક્યાં ? અને પરિણામે બંધુતા તો સાવ અલુપ્ત. શિક્ષણક્ષેત્રે જો આપણે આપણા ઘોષિત ઉદ્દેશો તરફ આગળ વધવું હશે તો વ્યક્તિ, સમષ્ટિ અને સૃષ્ટિ ત્રણે અંગે પાયામાંથી વિચાર કરવો પડશે. વ્યક્તિનો સમતોલ વિકાસ, સમાજની સમત્વ આધારિત ઉન્નતિ અને પ્રકૃતિ સાથે સંવાદિતા સાધતા શિક્ષણ તરફ ચોક્કસ પગલાં માંડવાં પડશે. એને માટેના શિક્ષણનાં બાહ્ય માધ્યમો જો ઉદ્યોગ, સામાજિક પ્રવૃત્તિ અને પ્રકૃતિ વચ્ચે કામ હશે તો તેની સાથે જ શિક્ષક અને બાળક વચ્ચેના સંબંધોમાં મુક્તિ, પ્રીતિ અને અભિવ્યક્તિના આંતરિક સમવાય સાધવા પડશે.

દુનિયાના સર્વોચ્ચ શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર બે વ્યક્તિઓ એક સાથે ચઢી, બંનેએ નક્કી કર્યું હતું કે અમારામાંથી કોઈ પહેલો અને બીજો નહિ. બંને સાથે. એ ખૂબ ડહાપણભરેલો નિર્ણય હતો. નહિ તો આ સ્પર્ધાત્મક દુનિયામાં હિલેરી અને તેનસિંગ વચ્ચે પણ લોકો સ્પર્ધા ખડી કરત ! પણ આ બંને વ્યક્તિઓએ પોતપોતાની મનોભાવનાઓ તે દિવસે જે રીતે પ્રદર્શિત કરી તે પ્રકૃતિ અને મનુષ્યના સંબંધો વિશે બે વલણો દેખાડી આપે છે એ ભૂલવું જોઈએ નહીં. હિલેરીએ માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર ઝંડો ફરકાવ્યો. તેનસિંગે એવરેસ્ટની ચપટીક માટી ઉપાડી પોતાના મસ્તક પર ચઢાવી. આપણે એ નક્કી કરવાનો સમય આવી પહોંચ્યો છે કે મનુષ્યે પ્રકૃતિના સ્વામી બનવું છે કે સંતાન ?

Posted in shikshan-darshan | Tagged , | Leave a comment

દર્શકનું બહુ આયામી કેળવણીદર્શન

મનસુખ સલ્લા


 

મનુભાઇ પંચોળી ‘દર્શક’ નો ટૂંકો પરિચય

darshak

પૂરું નામ: મનુભાઇ રાજારામ પંચોળી ઉપનામ: દર્શક

જન્મ: 15 – ઓકોટોબર – 1914 ; પંચાશિયા ( વાંકાનેર)

અભ્યાસ: પ્રાથમિક – નવમું ધોરણ, સ્વ અભ્યાસ, 1991 – ડી.લિટ્  – સૌરાષ્ટ્ર યુનિ.

જીવન ઝરમર:

  • દાંડી સત્યાગ્રહમા ભાગ લીધો અને જેલવાસ
  • ભારત છોડો ચળવળમાં ભાગ , જેલવાસ
  • નાનાભાઇ ભટ્ટ સાથે કામ કર્યું – ભાવનગર , સણોસરા  અને આંબલા ખાતે
  • ગ્રામ દક્ષિણામૂર્તિ અને લોકભારતી સંસ્થાઓના સ્થાપક
  • ‘કોડિયું’ અને ‘સ્વરાજ ધામ’ ના તંત્રી
  • 1975 ના કટોકટી ગાળામાં જેલવાસ
  • ગુજરાત નયી તાલીમ સંઘના સ્થાપક અને ચેરમેન
  • ભારત સરકારની શિક્ષણ સલાહકાર સમિતિના સભ્ય
  • 1981-83  – ગુજરાતી સાહિય પરિષદના પ્રમુખ
  • ગુજરાત રાજ્યના ભૂતપુર્વ શિક્ષણ પ્રધાન

મુખ્ય રચનાઓ:

  • નવલકથા –  બંદીઘર, પ્રેમ અને પૂજા, બંધન અને મુક્તિ, ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી ભાગ 1-3, સોક્રેટીસ + , કલ્યાણયાત્રા, દીપનિર્વાણ
  • નાટક – જલિયાંવાલા, અઢારસો સત્તાવન, પરિત્રાણ, અંતિમ અધ્યાય
  • વિવેચન – વાગીશ્વરીનાં કર્ણફૂલો, મારી વાચનકથા, ભેદની ભીત્યુંને આજ મારે ભાંગવી
  • ચિંતન – ઇતિહાસ કથાઓ – ગ્રીસ અને રોમ , આપણો વારસો અને વૈભવ, ત્રિવેણી તીર્થ, ધર્મચક્ર પરિવર્તન, શાન્તિના પાયા, અમૃતવલ્લી, સર્વોદય અને શિક્ષણ, મંદારમાલા, લોકશાહી, નઇ તાલીમ અને નવ વિધાન
  • ચરિત્ર – નાનાભાઇ ( મૂ.મો. ભટ્ટ સાથે) ,  ટોલ્સ્ટોય
  • સંપાદન – ગાંધી કાવ્ય સંગ્રહ, રાજ્યરંગ શ્રેણી, કસુંબીના રંગ, કટોકટી અને નવ નિર્માણ, સર્વોદય, વિદેશ નીતિ

સન્માન:

  • ગુજરાત રાજ્યના સાહિત્ય માટેના ઇનામના પ્રથમ વિજેતા
  • 1964– રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક
  • 1975– સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ +
  • મુર્તિદેવી એવોર્ડ
  • 1991– ભારત સરકારની ‘પદ્મભૂષણ’ પદવી
  • 1992 – નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ અને  હરિ ૐ આશ્રમ એવોર્ડ
(ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય પરથી)

 

મનુષ્ય મરણશીલ છે, પરંતુ એના વિચારોમાં સર્વજનહિતની ભાવના હોય, દર્શનમાં વ્યાપકતા હોય અને કર્મમાં છેવાડાના માટેની કરુણા હોય તો એ જીવે છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ‘સોનાર તરી’ કાવ્યમાં કહ્યું છે કે જીવનદેવતા પોતાની નાવમાં વ્યક્તિને નહિ, તેનાં કર્મોને જ લઈ જાય છે. એટલે મનુભાઈ નામધારી વ્યક્તિ એક મુકામે અટકી ગઈ, પરંતુ દર્શક દીર્ધકાળ સુધી ટકશે.

અનેક લોકો એવા હોય છે જે પોતાના ક્ષેત્રમાં મોટા અને તજજ્ઞ હોય છે, પરંતુ બાકીનાં ક્ષેત્રોને તેઓ સ્પર્શતા નથી. દર્શકની ખૂબી એ હતી કે જીવનના સઘળા પ્રમુખ પ્રદેશો એમના રસના વિષયો હતા, નિસ્બતનાં ક્ષેત્રો હતાં. એ અર્થમાં તેઓ ગુજરાતીના પ્રચંડ મનોઘટનાશાલી વ્યક્તિવિશેષ હતા. તેમનાં ચિંતન અને અભિવ્યક્તિમાં જીવનની વ્યાપકતા અને ઊંડાણ એ કારણે અનુભવાય છે.

દર્શકનું શિક્ષણચિંતન શિક્ષણને અને જીવનને નવી નજરે જોવાની પ્રેરણા આપે છે, કારણ કે દર્શક પાસે જીવનનો સર્વાંગી નકશો છે. એમની રજૂઆત હૃદયસ્પર્શી લાગે છે, કારણ કે એમાં સર્જક દર્શકનો સ્પર્શ છે.

દર્શકની જીવનભરની એ ખોજ હતી કે સાચું જીવન એટલે કેવું જીવન ? જન્મ પામવો એ તો જૈવિક પ્રક્રિયા છે. પરંતુ સાચું જીવન એ સાંસ્કૃતિક ખ્યાલ છે. આ ખોજ દર્શકે પોતાની સાહિત્યિક રચનાઓમાં, ચિંતનમાં અને કેળવણીમાં સતત કરી છે. એ માટે તેમણે સાહિત્ય, કેળવણી, ધર્મ, તત્ત્વજ્ઞાન અર્થશાસ્ત્ર, સમાજગતિશાસ્ત્ર, માર્કસવાદ અને ગાંધી વિચાર, રાજનીતિના તત્ત્વજ્ઞાનનો વિકાસ, સહકાર-પંચાયત અને ખેતી-ગોપાલનનું ગંભીર અને ઉત્કટ અધ્યયન-મનન- પરિશીલન કર્યું છે. એ તમામમાં તેમની શોધ અંતઃસ્રોતા વહી રહી છે કે સાચું જીવન એટલે કેવું જીવન ?

દર્શક કેવળ અભ્યાસી ન હતા, પ્રયોગવીર, ખોજ કરનારા હતા. નાનાભાઈ ભટ્ટનો પ્રત્યક્ષ અને ગાંધીનો પરોક્ષ પ્રભાવ ઝીલીને તેમણે કેળવણીના નૂતનરૂપની ખોજ બહુ વહેલેરી આદરી દીધી હતી. દક્ષિણામૂર્તિ (ભાવનગર)ના નાનાભાઈ સાથેના ટૂંકા સહવાસે કેળવણી જ મનુષ્યના મૂળભૂત બદલાવનું પ્રમુખ ક્ષેત્ર હોઈ શકે એ શ્રદ્ધા તેમનામાં દૃઢ થઈ ગઈ છે. સાથે જ દર્શક મૌલિક ચિંતક પણ છે તેથી જીવનને આગવી નજરે જોઈ શકે છે. એટલે દક્ષિણામૂર્તિ છોડતી વખતે તેઓ નાનાભાઈ ભટ્ટને કહી શક્યા હતા કે, ‘તમને રાંધતાં આવડ્યું, પણ પીરસતાં ન આવડ્યું.’ એટલે કે શહેરમાં તો શિક્ષણનું કામ કરનારા નીકળવાના, પણ ગ્રામસમાજનાં અંધારાં ઉલેચવાં એ વધુ અગત્યનું છે. એટલે જ ‘તમે ગામડામાં જાઓ ત્યારે હું આવીને જોડાઈ જઈશ’ એવું વચન પણ આપી શક્યા હતા અને નાનાભાઈ આંબલા ગયા (૧૯૩૭) ત્યારે દર્શક તેમના સાથીદાર તરીકે જોડાઈ ગયા હતા અને મરણપર્યંત (૬૪ વર્ષ) કેળવણીક્ષેત્રમાં રહ્યા.

દર્શકમાં વિવિધ ક્ષેત્રનું અધ્યયન માત્ર સ્મૃતિવ્યાપાર નથી બન્યું, પરંતુ એનું રાસાયણિક રૂપાંતર થઈને દર્શનરૂપે પ્રગટ થયું છે. પ્રચંડ મેધા, તીવ્ર-તીક્ષ્ણ સ્મૃતિ, જીવનનાં પરમૌચ્ચ મૂલ્યો વિશેની પ્રતીતિપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને વૈશ્વિક સંદર્ભમાં પ્રસ્તુત પ્રશ્નોને અવલોકવાની ગુંજાઇશને કારણે દર્શકનું કોઈ પણ લખાણ કે વક્તવ્ય આપણને નવેસર વિચારવાનો ધક્કો આપે છે. વફાદારીના સાંકડા કૂંડાળામાંથી બહાર નીકળવાની પ્રેરણા આપે છે.

ક્રાન્તદૃષ્ટા એટલે જે હજુ જન્મ્યું નથી, ભાવિના ગર્ભમાં પડ્યું છે તેને પારખી શકે, જોઈ શકે તેવા. એ અર્થમાં મનુભાઈનું ‘દર્શક’ ઉપનામ સાર્થક થયું છે. તેઓ પણ સ્વીકારતા કે પોતાની મુખ્ય શક્તિ અણદીઠને જોઈ શક્વાની છે. આ સંદર્ભ સ્પષ્ટ થાય તો દર્શકની પ્રતિભાનો વિશેષ શો હતો તે સમજાય. તેમના પ્રદાનને વ્યાપક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ગ્રહણ કરી શકાય.

દર્શક ગાંધીજીના પ્રભાવમાં આવ્યા, કારણ કે ગાંધીજી પાસે જીવનનું વૈશ્વિકદર્શન હતું. દર્શકમાં મુખ્ય ખૂબી જ એ છે કે તેઓ કોઈ પણ પ્રશ્નનું વિશ્લેષણ વૈશ્વિક સંદર્ભમાં કરે છે. તેમાં તેમને ઇતિહાસનું અધ્યયન સતત સહાયરૂપ બન્યું છે. દર્શકની કેળવણીમાં નિષ્ઠા સ્થિર થઈ નાનાભાઈ ભટ્ટને કારણે, પણ કેળવણીનો માનવીય ચહેરો નીપજ્યો ગાંધીજી, ઇતિહાસનું અધ્યયન અને સાચા જીવનની ખોજના વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યને કારણે. ગાંધીજીએ નઈ તાલીમમાં ઉદ્યોગને અનિવાર્ય એકમ ગણાવ્યો હતો. દર્શકે તેને વ્યાપક સંદર્ભ પૂરો પાડયો. ગ્રીક સંસ્કૃતિ ગુલામી પ્રથા અને શ્રમની ઉપેક્ષાને કારણે નાશ પામી હતી તે દર્શકનું સ્વઅધ્યયન હતું. ગ્રીક સંસ્કૃતિથી લઈને ભારતીય સમાજમાં શ્રમિક પ્રત્યેનો હીનભાવ દર્શક પારખી શક્યા હતા. આ દેશમાં ખાંધ પર બેસીને ખાવાની મનોવૃત્તિ લોહીમાં વણાઈ ગઈ હતી, તેમાંથી બુદ્ધિજીવી અને શ્રમજીવીની વચ્ચેની ભયાનક અસમાનતા પારખીને દર્શકે ઉચ્ચશિક્ષણમાં પણ શ્રમની પ્રતિષ્ઠા દૃઢમૂલ કરી. સેવાગ્રામમાં એના પ્રયોગો મુખ્યત્વે પ્રાથમિક શિક્ષણમાં અને લઘુ અંશે માધ્યમિક શિક્ષણમાં જ થયા હતા. ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ અને લોકભારતીમાં પરિશ્રમ શિક્ષણના અનિવાર્ય ભાગરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયો તેના મૂળમાં આવું વ્યાપક દર્શન છે. દર્શકના પ્રદાનને આ દૃષ્ટિએ સમજવાની જરૂર છે. ગાંધીજીએ તત્કાલીન આવશ્યક્તા અને સગવડ મુજબ ઉદ્યોગના માધ્યમ તરીકે કાંતણ અને વણાટ સૂચવ્યાં હતાં. દર્શકે પારખ્યું કે દેશનો મોટો ભાગ ગ્રામસમાજમાં છે. ગ્રામસમાજના પોષક અને આધારરૂપ ઉદ્યોગો કૃષિ અને પશુપાલન છે. વળી એ સર્વસુલભ છે. એટલે કાંતણને સંસ્કારરૂપે સ્વીકારીને કૃષિ-પશુપાલનને તેમણે પાયાના ઉદ્યોગ તરીકે સ્થાન આપ્યું તે ભારતીય સમાજ સદર્ભમાં ક્રાન્તદર્શન કહી શકાય તેમ છે.

દક્ષિણામૂર્તિ ભાવનગરમાં મનુભાઈએ પારખ્યું હતું કે સંસ્થા ચલાવવા દાન મેળવવા નાનાભાઈ જેવા મોવડીને વર્ષમાં છ મહિના સંસ્થા બહાર રહેવું પડતું હતું. વિદ્યાર્થીઓ તેમના સંપર્ક અને ઘડતરથી વંચિત રહેતા. એટલે દર્શકે લગભગ શરતની કક્ષાએ આંબલામાં પાકું કર્યું કે સંસ્થા સ્વાવલંબી હોવી જોઈએ, દાન આધારિત નહિ. દર્શકની નવા ક્ષેત્રની પહેલ અને પુરુષાર્થનું નોંધપાત્ર દૃષ્ટાંત ખેતી-ગોપાલનનું જ્ઞાન મેળવવા ઇસ્માઈલભાઈ નાગોરીને ઘેર ચાર મહિના રહ્યા એ છે. તેમણે નોંધ્યું છે કે, નાનાભાઈ કે મને ખેતીનું કશું જ્ઞાન ન હતું. ‘પરાણ મૂકવી’ની અમને ‘પ્રાણ’ રૂપે જ ખબર હતી. દરરોજ ચાર કલાક પરિશ્રમ કરે, બાકીના સમયમાં ખેતીનું વાંચે અને ઇસ્માઈલભાઈને પ્રશ્નો પૂછે. પરિણામે ખેતી-ગોપાલનના તજજ્ઞ કક્ષાના જાણકાર બન્યા. આંબલા-લોકભારતીના ખેતી વ્યવસ્થાપકોને તેમણે માર્ગદર્શન આપ્યું છે. માઈધારમાં એક વાર દૂરના ખેતરમાં જતાં એક ઘટાદાર આંબાને જોઈ કહે, ‘એમાં ઘણ(મોટો કીડો જે ધોરી નસમાંથી રસ ખાઈ જાય) લાગ્યો હશે. મને નવાઈ લાગી, દૂરથી કેવી રીતે પારખ્યું ? તો તેમણે કહ્યું, ‘એ આંબાની સૌથી ઉપલી ટોચની ડાળ કરમાઈ રહી છે.’ દર્શકે ગોપાળબાપાની વાડીનું આલેખન ઉત્તમ અને સજીવ રીતે કર્યું છે, કારણ કે વાડી ઉછેરવાનો તેમને જાતઅનુભવ હતો. રઘુવીર ચૌધરી દર્શકને ‘આમ્રપાલ’ તરીકે ઓળખાવે છે તે ઉચિત છે. સંસ્થાનો આર્થિક સ્વાવલંબનનો દર્શકનો સંદર્ભ હતો સ્વાયત્તતા અને પ્રયોગશીલતા. એ માટેની સજ્જતા કેળવવા દર્શક આવો પુરુષાર્થ કરી શકે.

દર્શકે શ્રમને શિક્ષણમાં પ્રતિષ્ઠિત તો કર્યો જ, સાથે એને તાર્કિક અંત સુધી લઈ ગયા. કૃષિ પશુપાલનનો અભ્યાસક્રમ ઘડ્યો, ચલાવ્યો, પ્રયોગ કર્યો અને ગુજરાત માધ્યમિક શિક્ષણબોર્ડમાં એને સ્થાન પણ અપાવ્યું. આખા ભારતમાં આ માત્ર ગુજરાતમાં જ બન્યું છે. તેવું જ મહાવિદ્યાલય કક્ષાએ (લોકભારતીમાં) કૃષિ ગોપાલનના વિષયોને કૃષિ યુનિવર્સિટીથી જુદા સ્તરે, ગ્રામસમાજને વધુ ઉપયોગી થાય તે સ્વરૂપે રજૂ કરીને બેચલર ઓફ રુરલ સ્ટડીઝ( બી.આર.એસ)ની આગવી ઓળખ ઊભી કરાવી.

યુરોપના મોટા વિચારક સી.પી. સ્નોએ ૧૯૫૮ આસપાસ જગતનું ધ્યાન ખેચ્યું હતું કે ભૌતિક વિદ્યાઓ અને માનવીય વિદ્યાઓનો સંતુલિત અભ્યાસ જગતના સ્વાસ્થ્ય અને સંવાદિતા માટે અનિવાર્ય છે. નહિ તો જીવનની એકાંગિતા સર્જાશે. સી.પી સ્નોની પહેલાં પાંચ વર્ષે(૧૯૫૩માં) લોકભારતીના સ્થાપનાકાળથી અભ્યાસક્રમમાં ભૌતિક વિદ્યાઓ અને માનવીય વિદ્યાઓનું સમન્વિત અને સંતુલિત સ્વરૂપ અમલી બનાવાયું હતું. એટલે લોકભારતીના ધ્યાનમંત્રમાં ઉપનિષદના મંત્રનો આવો ભાગ સ્વીકારવામાં આવ્યો છે કે ‘अविद्या मृत्युं तीर्त्वा, विद्ययामृत मश्नुते ।’ ઉપનિષદના શ્લોકમાં આ બન્ને શબ્દો બહુ લાક્ષણિક અર્થમાં યોજાયા છે. અવિદ્યા એટલે જીવનની સુખાકારી માટે જરૂરી એવાં ભૌતિક વિજ્ઞાનો. એનાથી પૃથ્વીલોક સુખી અને સંપન્ન બનશે. તો વિદ્યા(સમજણ – understanding) દ્વારા અમૃતની (ચિત્તની પ્રસન્નતા અને મુદિતાની) પ્રાપ્તિ કરવાની છે. એટલે મનુષ્યે સુખ અને સમજણની સમાનપણે ઉપાસના કરવાની છે. ભારતીય શિક્ષણરચનામાં આ મૂલ્ય ભુલાયું તેથી આજના પ્રશ્નો છે. સમજણમાંથી જન્મતી માણસાઈની ઉપેક્ષા થઈ છે. દર્શકનું વિદ્યા અને અવિદ્યા વિશેનું દર્શન ઇતિહાસ-મીમાંસા, વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ અને જીવનની નરવી સમજમાંથી જન્મેલું છે. યુરોપ-અમેરિકામાં વિજ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી સાથે જ સંગીત, સાહિત્ય કે ધર્મનું અધ્યયન કરે તે સ્વાભાવિક રચના છે. આપણે એકાંગી નિપુણતા તરફ વળ્યા છીએ તે જોખમ છે. દર્શકે બહુ પહેલેથી અધ્યયનની દિશા અને સ્વરૂપ પ્રત્યક્ષ અમલ દ્વારા આપણને દર્શાવ્યાં છે. કહી શકાય કે નઈ તાલીમના નિર્ણાયકો આ તત્ત્વ જાળવશે ત્યાં સુધી તેના વિદ્યાર્થીઓ સમાજને ઉપયોગી એવા નીવડવાનાં જ.

હરેક કેળવણી-રચનાએ એના સામાજિક કોયડાના ઉકેલ શોધવાની તાકાત આપવી જોઈએ. તો જ એ કેળવણી પ્રસ્તુત અને આવકાર્ય ગણાય. આ દેશ ઊંચી-નીચી શ્રેણીઓમાં વિભાજિત થયેલો હતો. ભેદની ભીંતો ચણાયા જ કરતી હતી. તેના નિવારણ માટે સમૂહજીવનની તાલીમ અને એને અનુકૂળ વલણોનો વિકાસ અનિવાર્ય હતાં. નાનાભાઈ ભટ્ટે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક કક્ષા સુધી છાત્રાલય અને સમૂહજીવનના સંસ્કારોની કેળવણીનું સફળ આયોજન કર્યું હતું. મૂળશંકરભાઈ ભટ્ટે એને સુઆયોજિત શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ અને સંબંધ માધુર્યનું અમૃત નીપજાવ્યું હતું. તેને ઉચ્ચશિક્ષણમાં પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં ૧૯૬૦થી ૨૦૦૦ સુધી (૪૦ વર્ષ સુધી) દર્શકે ફાળો આપ્યો છે. લોકભારતીમાં તેનાં ઉત્તમ ફળો મેળવવા તેઓ માર્ગદર્શક રહ્યા છે. કેવળ અભ્યાસ કરવાની સગવડરૂપે છાત્રાલય નહિ, પણ નૂતન સમાજની સંવાદી મનોરચનાના નિર્માણના માધ્યમરૂપે, ગુણવિકાસના ધરુવાડિયારૂપે છાત્રાલયજીવન એ દર્શકનો વિશેષ છે. તેમાંય સંસ્થાનાં તમામ છાત્રાલયો માટે નિર્ણાયક એવા ગૃહપતિમંડળની રચના અને અધ્યાપક જ ગૃહપતિ હોય એ મૂલ્યને તેમણે રચનાગત સિદ્ધ કરીને મોટું પ્રદાન કર્યું છે. પછીથી યુનેસ્કોના ડેલોર્સ રિપોર્ટમાં સમૂહજીવનનો કેળવણીના મૂળભૂત આધારતત્ત્વ તરીકે સ્વીકાર થયો તે ગુજરાતમાં સહજ સ્વરૂપે બુનિયાદી શિક્ષણમાં સ્થાપિત થયેલું છે.

અભ્યાસક્રમ પાછળની નૂતન અને વ્યાપક દૃષ્ટિ એ દર્શકનું નોંધપાત્ર પ્રદાન છે. દક્ષિણામૂર્તિ અને લોકભારતીના અભ્યાસક્રમોના સમયાંતરે બદલાયેલાં સ્વરૂપો એના અભ્યાસયોગ્ય દસ્તાવોજો છે. (પીએચ.ડી.ના વિદ્યાર્થીઓ માટે એ નિમંત્રણરૂપ છે.) તેના કેટલાક મુદ્દા તપાસવા પૂરતા થશે.

(૧) અભ્યાસક્રમમાં કાવ્ય-સાહિત્યનું અનિવાર્ય સ્થાન :

સાહિત્ય હૃદયની વિશાળતા અને સંવેદનાના વિકાસ માટે અત્યંત પ્રબળ માધ્યમ છે એ દર્શક પ્રમાણી શક્યા હતા. એટલે પસંદગીની કવિતાઓ અને સાહિત્યકૃતિઓ પસંદ કરવી ( કાળાનુક્રમ મુજબ નહિ) એવો તેમણે આગ્રહ રાખ્યો. વિદ્યાર્થીઓના ભાવતંત્રને કેળવે, નઈ તાલીમ અને ગ્રામવિદ્યાના હેતુઓને ઉપકારક એવી માનવીની ભવાઈ, દીપનિર્વાણ, પલ્લીસમાજ, દિવ્યચક્ષુ, વ્યથાનાં વિતક, સ્વદેશી સમાજ જેવી કૃતિઓની પસંદગીમાં તેમણે કાયમ રસ લીધો. દર્શક પોતે કવિતાશિક્ષણના નીવડેલા ઉત્તમ શિક્ષક હતા. તેમનું કાવ્યાનંદનું સંપાદન આ દૃષ્ટિએ મૂલવવા જેવું છે.

(૨) રાજનીતિના તત્ત્વજ્ઞાનનો ઇતિહાસ અને મહાનકૃતિઓનો અભ્યાસ :

સ્નાતક કક્ષાએ લોકભારતીમાં તમામ વિદ્યાશાખાના વિદ્યાર્થીઓ માટે અંતિમ વર્ષમાં ‘રાજનીતિના તત્ત્વજ્ઞાનનો ઇતિહાસ’નો અભ્યાસ એ નાગરિકધર્મની દીક્ષારૂપ અભ્યાસક્રમ છે તે અનુભવે સમજાવ્યું છે. તો ગ્રામવિદ્યા અનુસ્નાતકના ઉચ્ચ અભ્યાસક્રમમાં કોઈ પણ મુખ્ય વિષયના વિદ્યાર્થી માટે ‘studu of the greats’માં જગતની પ્રતિનિધિરૂપ મહાન કૃતિઓનો અભ્યાસ જરૂરી બનાવવામાં દર્શકની દીર્ઘ દૃષ્ટિ છે. માસ્ટર ડિગ્રીનો વિદ્યાર્થી કેવી વૈશ્વિક દૃષ્ટિ પામેલો હોવો જોઈએ અને જીવનનાં પાયાનાં તથા પોષક તત્ત્વો અંગે કેટલો સ્પષ્ટ અને શ્રદ્ધાવાન હોવો જોઈએ તે અપેક્ષામાંથી આ રચના થયેલી છે. દર્શકે વર્ષો સુધી તેનું અધ્યાપન કર્યું હતું. છેલ્લાં સાતેક વર્ષ મેં એ અભ્યાસક્રમોનું અધ્યાપન કર્યું છે એટલે મને એની પ્રતીતિ થઈ છે. એ પણ નોંધપાત્ર છે કે ગુજરાતની કોઈ યુનિવર્સિટીમાં આવા અભ્યાસક્રમની રચના થઈ નથી. એટલે વિદ્યાર્થીઓ કેવા ઉપલક રહી જાય છે તે સૌનો અનુભવ છે.

(૩) સમાજ અનુબંધિત કેળવણી :

દર્શકનું એ નીતર્યું દર્શન હતું કે સમાજ–અનુબંધિત કેળવણી જ સાચી કેળવણી છે. જે કેળવણી પોતાના જીવાતા જીવનથી કપાઈ જાય છે તે બહારથી ગમે તેટલી રૂડીરૂપાળી લાગતી હોય તો પણ વાંઝણી વિદ્યા છે. એ લેનાર વિદ્યાર્થી સ્વહિત બુદ્ધિથી ગ્રસિત થઈ જાય છે એ દર્શકે જીવનભર સમજાવ્યું હતું.

એ માટે વિદ્યાવિસ્તારનો કેવળ અભ્યાસક્રમ જ નહિ, પણ સંસ્થાની અનેકવિધ સામાજિક વિકાસની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વર્ગખંડથી ખેતર સુધીનું જોડાણ સિદ્ધ કરીને વિદ્યાને વાસ્તવિક અને નક્કર બનાવવા માટે દર્શકે જીવનભર જિકર કર્યા કરી હતી. નઈ તાલીમની સંસ્થાઓ સામાજિક અનુબંધની કાળજી લેશે અને માવજત કરશે ત્યાં સુધી જ પ્રાણવાન રહી શકશે એ હવે સિદ્ધ થઈ ગયું છે. દર્શકની આ ક્રાન્તદર્શિતા અંગે ભાગ્યે જ નોંધ લેવાય છે, પણ લેવામાં ૠણસ્વીકાર છે તેમ જરૂર કહી શકાય.

(૪) વ્યાપક સમાજની અવૈધિક કેળવણી :

વ્યાપક સમાજ મોટી ઉંમરે વિદ્યાલયમાં દાખલ નહિ થઈ શકે અને વિદ્યા વગર નાગરિકોની કેળવણી થશે નહિ, તો વિદ્યાલય લોકોની વચ્ચે જાય, એમને ઘેર જાય એ દર્શક જેવા લોકહિતની ખેવનાવાળા, વિદ્યાલયને મૌલિક સ્વરૂપમાં જોઈ શકનારા જ પારખી શકે. તેથી વિદ્યા તાજી અને પ્રસ્તુત રહેશે તથા લોકજીવન જ્ઞાનસમૃદ્ધ બનશે. આ વિચારને મૂર્ત કરવા દર્શકે જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં માતૃધારામાં અવૈધિક શિક્ષણનું કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. અનેકવિધ પ્રયોગો કર્યા. સર્ટિફિકેટ વગરનો એ અભ્યાસ ત્રણ દિવસથી ત્રીસ દિવસ સુધીનો હતો. લોકોનું કૌશલ વધે અને નાગરિકધર્મની દીક્ષા પામે એ મૂળભૂત હેતુ હતો. એ પ્રયોગ પૂર્ણરૂપમાં સફળ ન થયો, તેમાં દર્શકની ઉંમર, ટાંચા સાથીઓ, તજજ્ઞોની ગામડાની ધૂળમાં આવવાની અનિચ્છા, વાહનવ્યવહારની સગવડથી દૂરનું સ્થળ વગેરે કારણોએ ભાગ ભજવ્યો. પરંતુ વ્યાપક સમાજની કેળવણી માટે દર્શકે કરેલો અવૈધિક શિક્ષણનો એ પ્રયોગ આજે પણ એટલો જ પ્રેરક અને માર્ગદર્શક છે.

(૫) દર્શક – મોટું જોડાણતત્ત્વ :

ગુજરાતમાં લગભગ ૫૦ વર્ષ સુધી નઈ તાલીમના વિચારના અને પ્રયોગોના પથદર્શક, પુરસ્કર્તા અને એની દર્શનની કરોડરજજુ તરીકે દર્શકે પ્રદાન કર્યું છે. આખા ભારતમાં નઈ તાલીમનો વિચાર કરમાઈ ગયો, અરે ભુલાઈ ગયો પણ ગુજરાતમાં જીવંત રહ્યો, વિકસતો રહ્યો તેમાં સૌથી મોટું જોડાણતત્ત્વ (Binding force) દર્શક હતા. એથી ગુજરાતમાં નઈ તાલીમના ખેતી-પશુપાલન અને સમાજનવરચનાના વિષયો માધ્યમિક શિક્ષણના ચાલુ પ્રવાહમાં સ્વીકારાયા. બુનિયાદી શિક્ષણપ્રવાહને માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડની માન્યતા અપાવવામાં, અભ્યાસક્રમમાં રેલી અને શિક્ષણમેળાઓને વ્યાપક કરવામાં, સામાજિક આફતોની ઘટનાઓમાં (મોરબી પૂરહોનારત, બાંગ્લાદેશ શરણાર્થી છાવણી વગેરેમાં) વિદ્યાર્થીઓને ભાગીદાર બનાવવામાં, ગુજરાત નઈ તાલીમ સંઘને સ્ફૂર્તિમાન અને સક્રિય રાખવામાં સેતુરૂપ દર્શકનો ફાળો અગ્રગણ્ય છે. નઈ તાલીમના સંવર્ધન માટે ભાંગતી તબીયતે ગાંધીનગર અને દિલ્હીના ધક્કા ખાવામાં તેમને થાક કે કંટાળો નહોતો. ઇઝરાયલના વિખ્યાત ઇતિહાસવિદ પ્રો. તાલમાને કહ્યું હતું કે ‘સંગઠિત સત્ય જીતે છે’ એ દર્શકની પ્રતીતિ બન્યું હતું.

પ્રાથમિકશાળા કક્ષાએ ધોરણ ૫-૬-૭માં ઇતિહાસ વંશાવલીઓ રૂપે નહિ, પણ વાર્તારૂપે ભણાવવો જોઈએ એ દર્શનમાંથી બોર્ડના ઇતિહાસનાં પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરવામાં તજજ્ઞોને દૃષ્ટિ આપીને લખાવવામાં દર્શકનો ફાળો બહુમૂલ્ય છે. વહીવટકર્તાઓની અદીર્ધદૃષ્ટિને કારણે થોડાં વર્ષો પછી પાઠ્યપુસ્તકો મૂળ ઘરેડનાં બની ગયાં, પણ દર્શકે ઇતિહાસનાં પાઠ્યપુસ્તકો માટે ઉત્તમ નમૂનો પૂરો પાડ્યો છે.

દર્શકે લેખન અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા ગુજરાતમાં નઈ તાલીમની કેળવણીની દાર્શનિક પીઠિકા પૂરી પાડી છે તો પ્રત્યક્ષક્ષેત્રના પ્રયોગો દ્વારા એને નક્કર ભૂમિકા પૂરી પાડી છે. એ કારણે ગુજરાતનું શિક્ષણજગત દર્શકને ભૂલી નહિ શકે.

મનુભાઈનું આ દર્શકત્વ અને તેમની જીવનનિષ્ઠા તેમને કેવળ ગુજરાતના જ નહિ, દેશના અગ્રણી કેળવણીકાર તરીકે સ્થાપે છે. એમનું લેખન અંગ્રેજીમાં થયું હોત તો આખા દેશને એમનો વ્યાપક અને સઘન પરિચય થયો હોત.

એમ કહેવામાં જરાય અતિશયોક્તિ નથી કે દર્શકનું કેળવણીદર્શન આવનારી પેઢીઓને ભરપૂર માર્ગદર્શન અને પ્રેરણાપાથેય આપી શકે તેમ છે.

(લોકદક્ષિણામૂર્તિ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીમંડળ અને શ્રી અનુભૂતિ ટ્રસ્ટના ઉપક્રમે આપેલું વ્યાખ્યાન. શિશુવિહાર, ભાવનગર, તા. ૨૧-૧૦-૨૦૧૨)

[વેબ ગુર્જરી પરથી સાભાર ]

Posted in shikshan-darshan, vyakti-parichay | Tagged , , | 2 ટિપ્પણીઓ