સાવ નાનકડા ગામમાં આવેલી અદભુત સંસ્થા “સખ્યમ” કેવો વિદ્યાયજ્ઞ કરે છે ?

– શ્રી રજનીકુમાર પંડ્યા

કોઇ કોઇ ગામના નામ એવાં હોય કે બદલી નાખવાનું મન થાય. વિચાર આવે કે આવા રળીયામણા સ્થળનું નામ આવું તે કેવું !- સૌરાષ્ટ્રમાં રાજકોટ જિલ્લાના ધોરાજીથી જરા પંદરેક કિલોમીટર આગળ જાઓ તો ઉપલેટા આવે અને તેથી માત્ર થોડા જ કિલોમીટર આગળ પ્રયાણ કરો એટલે જમણા હાથે એક પાટિયું વંચાય-એની ઉપર લખ્યું છે “મુરખડા” ! પણ બાળકના નખની કટકી જેવડા એ ગામનું આવું કદરુપું નામ મુરખડા કેમ પડ્યું હશે તેનો વિચાર વેગળો મુકી દેવો અને નજર માંડીને ત્યાં આવેલા “સખ્યમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ” ના કામ પર ધ્યાન આપવું. એ ધ્યાન આપવાથી સમજાશે સારા કામને ગામના અળવીતરા નામ સાથે નિસબત નથી..

ના. એ ટ્રસ્ટ કોઇ ધનવંત આસામીઓએ ભેગા મળીને સ્થાપેલું ટ્રસ્ટ નથી. એવો વિચાર એટલા માટે આવે કે આ વિસ્તાર અતિ શ્રીમંત અને દિલદાર ઉદ્યોગપતિઓ અને વ્યાપારીઓથી ભરેલો છે. અને એમના મોટાભાગના લેઉઆ અને કડવા પટેલોના.આહીરોના પોતપોતાની જ્ઞાતિકેન્દ્રી મોટાં મોટાં જંગી ટ્રસ્ટો હોવા સ્વાભાવિક છે.અને એમાંય તે પોતાની જ્ઞાતિની મર્યાદામાં રહીને કેળવણી અને સંસ્કારના ઉત્તમ કામો થાય જ છે પરંતુ આ આખા સમૃધ્ધ પંથકમાં ખેતમજૂરી કે બાંધકામના ક્ષેત્રમાં મજૂરી કરવા ગોધરા કે દાહોદ કે ગુજરાતના અન્ય પછાત વિસ્તારોમાંથી જે શ્રમજીવીઓ આવે છે તેમના બાળકોના ભણતર-ગણતરનું શું થતું હશે.અને આ વિસ્તારના કોઇ ચોક્કસ જ્ઞાતિ કે સંપ્રદાયના મહોરામાં બંધ ના બેસનારાના એ જ સ્તરનાગરીબોના સંતાનોના ભણતર-ગણતરનું પણ કેવી રીતે અને શું થતું હશે ? એવો વિચાર કોઇને આવે તો એવો પરલક્ષીવિચાર કરનારને દાદ દેવી ઘટે- આ “સખ્યમ” પણ એક યુવાન દંપતિ- ગોપાલ અને કૃષ્ણાબહેન ભરાડને આવેલા એવા વિચારનું જ ફળ છે. એમ કોમ થયેલાગોપાલકૃષ્ણ ભારડ ગોપાલભાઇ ભરાડ કૉલેજકાળથી જ વિમલાતાઇ અને ગાંધીજીના એવા વિચારો પર યકીન રાખતા હતા કે માણસે રોટલો તો જાતમહેનતથી રળી લેવો જોઇએ- એણે પરોપજીવી કદિ ના બનવું ઘટે અને એવા સંસ્કારોવાળી વ્યક્તિ ધારે તો ગામડામાં રહીને પણ ક્રાંતિ કરી શકે. વિમલાતાઇની 1987 માં માધવપુરની શિબીરે તેમને આ વિચારોને કર્તવ્યમાં રૂપાંતરિત કરવા ભણી વાળ્યા અને એમાં તેમને કોમર્સ ગ્રેજ્યુએટ કૃષ્ણાબહેનનો સંગાથ મળી ગયો. અને જે તેમને “સખ્યમ”ની સ્થાપના સુધી લઇ ગયો. . .

જો કે સ્થાપના પહેલાના તેમના અનુભવોની કથા આશા-નિરાશાના મિશ્ર રંગોથી ભરેલી છે.અને તેથી તો એ બધા પછી 1993 માં જ્યારે તેમણે ઉપલેટા શહેરથી નજીક છતાં એના પ્રદુષણોથી છેટે એવા આ ઉજ્જડ સ્થળ પર પસંદગી ઉતારી ત્યારે મનમાં વાસ્તવના પાયા ઉપર ઉભેલા એવા ત્રણ અભિગમો સ્પષ્ટ હતા. પહેલું તો એ કે એવું કામ આદરવું કે જેના વડે વ્યક્તિ પોતાના જીવન અને જીવનકાર્ય વિષે જાગૃત બને. એ શરીર,મન, અને બુધ્ધિથી નિશ્ચલ બને, બીજું જે રીતે પોતાના ભણી જવાબદાર છે તે જ રીતે સમાજ પરત્વે અને પછી રાષ્ટ્ર પરત્વે પણ જવાબદાર બને. અને ત્રીજું પ્રકૃતિ પ્રત્યે ચાહના કેળવે. આ ત્રણે વસ્તુનું રસાયણ જો મનુષ્યમાં એક જીવનતત્વ તરીકે ઉભરી આવે તો એને માટે પોતે જ્યાં વસે છે એ ગામડું પણ એક રાષ્ટ્ર સમાન બની રહે.

સમુહ ગાનના પાઠ અને ભણતરનો આનંદ

એમણે શરૂઆત 1994થી ગામડાના બાળકો સાથે રહીને ગીત, રમત, વાર્તા.અને નાના નાના પ્રવાસની સાથોસાથ શૈક્ષણિક પાઠ આપવાથી કરી. આ બાલમંદિરની કક્ષાનું કામ હતું જે છેક 2006 સુધી એ જ સ્તર પર ચાલ્યું .એ દરમ્યાન 1998 ના જુનથી ઉપલેટા ગામમાં પણ :”કિલ્લોલ”ના નામે બાલમંદીર શરુ કર્યું જેથી એવા જ વર્ગના શહેરી બાળકોને પણ આ પ્રકારનું શિક્ષણ આપી શકાય. એમાં વાલીઓને પણ દર બે મહિને શિક્ષણપત્રિકા આપવાનો અનોખો પ્રયોગ કર્યો, ખેર,એ હાડોહાડ પરસેવાપાડુ શ્રમજીવી વર્ગના એ બાળકો હવે ભણતર તરફ રુચી કેળવતાં થયાં છે એમ લાગ્યું ત્યારે 2006માં માત્ર છ જ બાળકોથી પહેલા ધોરણની શાળાનો પ્રારંભ કર્યો. 2007માં જ્યારે ધોરણ પાંચ સુધીની સરકારી માન્યતા મળી ત્યારે પણ બાળકોની સંખ્યા માત્ર પચ્ચીસની જ હતી.પણ જીવનલક્ષી અને છતાં પ્રકૃતિ તરફ અભિમુખ રસસભર શિક્ષણની આ સંસ્થાની પધ્ધતિથી આકર્ષાઇને 2008માં એંસી અને એમ કરતા કરતા આજે અહિં દોઢસો જેટલા કુમાર-કુમારીઓ ધોરણ આઠ સુધીનુ શિક્ષણ લે છે. અને એમાં ઉપલેટાની આ જ સંસ્થાની શાળા “કિલ્લોલ’ની સંખ્યા ઉમેરીએ તો આં સાડા પાંચસોને આંબે છે.જે વિદ્યાર્થીઓ અહિં અને આ નિઃસર્ગલક્ષી ઢબથી શિક્ષણ પામે છે તેમને સૌથી મોટું વરદાન નિઃસર્ગના સતત સન્નિધ્યનું છે. આ સંસ્થાના મુરખડા કેમ્પસમાં નાણાના અભાવે હજુ માત્ર ચાર વર્ગખંડો જ બાંધી શકાયા છે. પણ જે છે કચ્છની ભુંગાશૈલીમાં છે જેમાં કુદરતી પ્રકાશ અને હવાની આવનજાવન વિશેષ વિજળી કે પંખાની જરૂર વરતાવા દે તેવું નથી.

હકારાત્મક વિચારોની 'ખેતી'ના પાઠ વાવતી શાળા

બીજી શાળાઓની જેમ અહિં ગણિત,ગુજરાતી અને પર્યાવરણ જેવા વિષયો તો ભણાવાય જ છે પરંતુ તે શિખવવાની પધ્ધતિ મનોવિજ્ઞાનની રીતે વિકસાવવામાં આવી છે..એક વિષય વ્યક્તિત્વ વિકાસનો પણ છે જે શાળા છોડ્યા પછી પણ વિદ્યાર્થીને જીવનભર કામ આવવાનો છે. આખરે તો વ્યક્તિ પહેલા પરિવારમાં અને પછી સમાજમાં જીવે છે એટલે એના વ્યક્તિત્વમાંથી જે સંસ્કારિતા ફોરશે તે સમાજને પણ એટલો જ સુવાસિત બનાવશે,

શાળાના વર્ગનું એક જીવંત દૃશ્ય

શાળાકીય શિક્ષણને અવગણ્યા વગર પણ વિદ્યાર્થીને પ્રકૃતિ ભણી વાળી શકાય તે જોવું હોય તો આ “સખ્યમ” ની મૂલાકાત અવશ્ય લેવી જોઇએ. કોમ્પ્લેક્ષની પશ્ચિમે ઔષધીય વૃક્ષોનું વાવેતર થયું છે.

 

તેમાં નિર્ગુડી.પારસપીપળો.અર્જુન.સાદડ,,બોરસલ્લી, ગરમાળો, સરગવો,સવન. કેસુડો,કરમઠ. છે. મોટાં પાનવાળી અંજીર છે. અર્ધા ફૂટની લંબાઇ ધરાવતું શેતુર પણ છે. ચીકુ.પપૈયા જેવા ફળાઉ ઝાડ જેવાં ઉપયોગી વૃક્ષો ઉપરાંત લીમડો, હરડે, બહેડા.બોરડા.આમળા અને કરંજ જેવા વૃક્ષો લહેરાઇ રહ્યાં છે. ખેતીવાડી માટે પૂરતી જમીન આ સંકુલની જોડાજોડ છે. એની ખેતી સજીવ ખેતી છે. ગાયનું છાણ.ગૌમુત્ર.આંકડો,ગોળ,બાજરો. લીમડો વગેરેને મિક્સ કરીને પાંચથી સાત દિવસ રહેવા દેવામાં આવે છે જેથી અહિંના વૃક્ષો માટે શ્રેષ્ઠ ખાતર તૈયાર થાય છે. આ બધાને કારણે અહિં રહેતા નાનાં-મોટાં બાળકો વનસ્પતિ વૈભવથી સતત પરિચીત રહે છે. જે લાભ શહેરી બાળકોને ભાગ્યે જ મળે.

આશ્રમજીવનને અનુસરતી આ શાળા સવારના આઠ વાગ્યે શરુ થઇ જાય છે. સંગીતમય પ્રાર્થના અને કવાયતથી બાળકો પ્રફુલ્લિત બને તે પછી સાડા આઠ પછી નિયમિત અભ્યાસની શરૂઆત થાય છે. પોણા વાગ્યા થી બે વાગ્યા સુધી ભોજન વિરામ હોય છે . મોટે ભાગે દૂરથી આવતો વિદ્યાર્થી પોતાનું ટિફીન સાથે લઇને આવે અથવા તો જેમને એ પરવડતું ના હોય તે ગોપાલભાઇનાં પત્ની કૃષ્ણાબહેનના હાથની રસોઇ જમે છે. અત્યારે આવા અગીયાર જેટલાં બાળકોને કૃષ્ણાબહેન સગ્ગી માની જેમ જમાડે છે. જે માટે બાળકોએ એક પણ પૈસો ચુકવવો પડતો નથી.

સૌરાષ્ટ્રના દૂરદરાજના સ્થળે આવેલી આ શાળાને જમીન ભૂમિપુત્રવાળા પ્રખ્યાત સર્વોદયવાદી જગદીશભાઇ શાહની મદદથી મળી. અમેરિકા વસતા ,અને હવે તો સ્વર્ગસ્થ એવા અમરશીભાઇ ખારેચાનાં પુત્રીએ અહિંના કામથી પ્રભાવિત થઇને પોતાની માતાની સ્મૃતિમાં એક લાખ આપેલા. મુંબઇના ચાર્ટર્ડ એકાઉંટંટ પ્રફુલ્લભાઇ વોરા દર વરસે દસ હજાર અચુક મોકલે જ છે. જેમ જેમ લોકો સુધી વાત પહોંચે છે તેમ તેમ મદદ મળતી જાય છે, નરેન્દ્રભાઇ લક્કડ અને જગમલભાઇ વોરા અવારનવાર દસ પંદર હજાર જેવી રકમો મોકલવાનું ચુકતા નથી.

હવે તો તાજેતરમાંજ ચિલ્ડ્રન યુનિવર્સીટીના સહયોગમાં “તપોવન” ની પ્રવૃત્તિનો આરંભ કરવામાં આવ્યો છે જેની અંતર્ગત ઉપલેટાના આ સંસ્થાના “કિલ્લોક કેમ્પસ” (પોલિસ સ્ટેશન પાછળ.ઉપલેટા-360 490)રોજ બપોરે 3 થી 5.30 સુધી સગર્ભા બહેનો અને ગર્ભસ્થ બાળકના શારીરિક-માનસિક-બૌધ્ધિક-સામાજિક અને આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે યોહ્તા માર્ગદર્શન નિઃશુલ્ક આપવામાં આવે છે.

હવે જે જરૂરત છે તે નાની મોટી રકમો ઉપરાંત સો ઉપરાંત વિદ્યાર્થિઓને સમાવી શકાય તેવી હૉસ્ટેલના બિલ્ડિંગ અને તેની કંપાઉંડ વૉલ માટે પચાસ સાઠ લાખ જેવી રકમની છે. એ થાય તો દૂર દૂરથી આવતા બાળકોને ટાઢતડકામાં કરવી પડતી રોજીંદી હાલાકીભરી મુસાફરીમાંથી મુક્તિ અપાવી શકાય.બેશક, પંખા.ફ્રીજ અને એવી જરૂરતો તો સમાજ જ પૂરી પાડે તેવી અપેક્ષા સહેજે છે. 80 જી ની કરમુક્તિની જોગવાઇ છે જ.

ચેક “સખ્યમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ“ ના નામનો લખી શકાય. આમ તો તેનું સરનામું મુ. મુરખડા ,તા. ઉપલેટા. જિ રાજકોટ .પીન કોડ 360 470 છે પરંતુ કુરિયરથી કશુ મોકલવું હોય તો ગોપાલકૃષ્ણ ભરાડ, વસંત માર્વેલ,એ જી ક્વાર્ટર્સ સામે, પ્રેમમંદિર રોડ,કાલાવડ રોડ, રાજકોટ-360 005નું સરનામું કામ આવે. ફોન- +91 94269 69552 અને +91 94286 99011

(વેબગુર્જરી પરથી સાભાર)

Advertisements

ક્યાંથી આવતો હતો એના દિમાગમાં આટલો બધો ઉત્પાત ?

nagjibhaidesai
નાગજીભાઈ અને શાંતા’તાઈ’ દેસાઇ તેમનાં બાલાશ્રમ કુટુંબ સાથે

‘કોઈ ટપાલ ?’
જવાબમાં શાંતાબેન ‘તાઈ’એ મર્મભર્યું હસીને પતિના હાથમાં એક પોસ્ટકાર્ડ મૂક્યું. સુરેન્દ્રનગરના ધ્રુવ બાલાશ્રમના સ્થાપક-સંચાલક તરીકે નાગજીભાઈ દેસાઈના હાથમાં અનેક પત્રો આવતા. એમાં દરેક કાગળમાં કંઈ મર્મભર્યું હસવાનું નહોતું આવતું. પણ આમાં હતું. કચ્છથી આવ્યો હતો.
“આપને બન્નેને માલૂમ થાય કે હું અહીં પરણી ગયો છું. અને 19મી તારીખે એક સામટી ચાર દિવસની રજાઓ આવે છે એમાં આપના આશીર્વાદ લેવા સજોડે આવી પહોંચીશ, લિખિતંગ ગોપાલના વંદન.”
“તાઈ”, આશ્રમનાં બાળકોની માફક નાગજીભાઈ પણ શાંતાબેનને ક્યારેક એ સંબોધને બોલાવતા.“એમાં આમ મર્મ ભરેલું હસો છો કેમ ?”
જો કે બોલતાં બોલતાં એમના હોઠ ઉપર પણ એક મરકલું તો આવી જ ગયું.
“તમે શા માટે હસ્યા ?” શાંતાબેન દેસાઈએ સામે પૂછ્યું.
“ ગોપાલના લગ્ન થયાં-આનંદ તો થાય છે પણ…”
“બસ” શાંતાબેન બોલ્યાં :”આનંદ તો મને પણ થાય છે. પણ મને પણ થાય છે કે શું થશે એને પરણનાર છોકરીનું ! હું એક સ્ત્રી તરીકે વિચારું છું.”
જવાબ ન જડે ત્યારે, અથવા જડેલો જવાબ પ્રસન્નકર ન હોય ત્યારે નાગજીભાઈને આકાશ તરફ આંગળી ચીંધીને બધું ઈશ્વર ઉપર છોડી દેવાની ટેવ છે. એમણે આકાશ તરફ આંગળી કરી.
ચિંતાનાં કારણો હતાં એમની પાસે. ઘણાં હતા.પુખ્ત વયમાં આવ્યા પછી ગોપાલ આશ્રમ છોડીને ગયો હતો. પણ એક મા-બાપને પોતાના બહારગામ ગયેલા તોફાની બાળક માટે થયા કરે એવી ચિંતા છોડી ગયો હતો. જાત જાતના વિકલ્પો મનમાં જન્મતા હતા.
ક્યારેક ગોપાલ જેલમાં છે એવા ખબર આપણને મળશે.
અથવા એ દવાખાનામાં છે એવા મળશે.
કદાચ… અથવા ?નહીંતર….
જુગારના અડ્ડામાં પકડાયો…. કોઈને છૂરી હુલાવતાં પકડાયો, સિનેમાની ટિકિટનાં કાળાબજાર કરતાં પકડાયો એવા ખબર…. કોઈને માર માર્યો અથવા કોઈનો માર ખાધો એવા ખબર…
મગજમાં આવા આવા ઉફાળા આવે એમાં નવાઇ નથી .ગોપાલ શરૂઆતથી એવો હતો. બે અઢી વરસની ઉંમરે આશ્રમમાં આવ્યો હતો. અને આવતાંવેંત એણે પોતાની માતાને જોવાની હઠ પકડી હતી. કજિયે ચડ્યો હતો. ચશ્માંવાળાં શાંતાબેનને એ મા માનવા તૈયાર નહોતો. છેવટે નાગજીભાઈએ યુક્તિ કરી.એક માણસને સ્ત્રી જેવાં કપડાં પહેરાવ્યાં માથે ઘૂંઘટની જેમ સાડી ઓઢાડી… ગોપાલ પાસે આવ્યો.એ ક્ષણભર તો શાંત થઈ ગયો.પણ બીજી જ ક્ષણે એ પોતાના નાના નાના હાથથી એ સાડીને એક તરફ કરી દીધી અને એ જણના ચહેરા ઉપર મુક્કીઓ મારવા માંડ્યો.
એને એ દિવસે ઘેનની દવા આપીને શાંત કરવો પડ્યો. ડોક્ટરને બોલાવીને. પણ એ પછી જેમ જેમ ઉમર વધતી ગઇ એમ એમ એના ઉફાન વધતાં ગયાં હતાં. ચાલતા માણસને લપડાક મારી દેવી, કોઈનાં હાથમાં કઈ હોય તો છીનવીને ફેંકી દેવું. કોઈના કપડાં ફાડી નાખવા,. વાળ ખેંચવાં, બિછાનામાંથી રૂ કાઢી નાંખવું.
નાગજીભાઈ અને શાંતાબહેનનો હાથ માથે ફરતો એટલે કે ઘૂરકાટ કરતું ગલુડિયું દબાયેલા ઉશકેરાટ સાથે શાંત થઈ જાય એમ શાંત થઈ જતો. પણ જેવી એમની પીઠ ફરતી કે તરત….
આશ્રમમાં એને બધી છૂટ હતી. ગમે તેટલું ખાવા પીવાની, રમવાની,ફિલ્મો જોવાની, હરવાફરવાની, પણ એનાં રોશીમનડા શમ્યાં નહોતાં. એ ત્રાડો પાડતો. બહાર જવાનું થતું તો બસ કંડકટર સાથે, રિક્ષાવાળા સાથે મારામારી કરી બેસતો. ફિલ્મોમાં જતો ત્યારે લોહીલુહાણ થઈને અથવા કોઈને કરીને આવતો.
નાગજીભાઈ પાસે એક વાર ફરિયાદ આવી હતી કે એ જુગાર રમે છે. અને બૂરી સંગતમાં પડી ગયો છે,.
પણ પુખ્ત વયનો થતાં એ આશ્રમ છોડી ગયો -નાગજીભાઈ અને તાઈની ઈચ્છા એને જવા દેવાની નહોતી. પણ એ જવાનો હતો ગયો જ. એ પછી ક્યારેક છૂટાછવાયા ખબર એનાં તોફાનના અને ઉપદ્રવોના આવ્યા જ કરતા હતા, પણ નાગજીભાઈ અને શાંતાબહેન એને ક્યાં જઈને સમજાવે ? ઠેકાણું ?
પણ કચ્છથી આવેલા આ કાગળ પછી 19મીએ એ ખરેખર આવ્યો. સાથે એની તાજી ગુલાબ જેવી વધૂ હતી. હાથમાં બાળક હતું. નાગજીભાઈ અને તાઈને બહુ નવાઈ લાગી. એમના ચહેરા ઉપર સવાલ ઉગેલો જોઇને એ હસીને બોલ્યો : “પરણ્યાને અમારે ત્રણ વરસ થયાં. પણ આશીર્વાદ લેવા જેવો થાઉ ત્યારે આવુંને ?”
‘સુખી તો છો ને બેટા ?” નાગજીભાઈએ ગોપાલની પત્નીને પૂછ્યું.
“હોવ્વે” એ બોલી: “ખૂબ સુખી !”
“ખરેખર?” એમ પૂછવામાં અવિવેક લાગે. એટલે નાગજીભાઈએ શાંતાબેનને સંકેત કર્યો. વાતવાતમાં શાંતાબેન સવિતાને-ગોપાલની પત્નીને-જરા અલગ લઈ ગયાં. ગોપાલને કોઈ સાથે વાતે વળગાડી દીધો. પછી તો નાગજીભાઈ પણ નજીક આવ્યા. પૂછ્યું : “સાચું કે’જે બેટા સવિતા,તને તારા ઈષ્ટ દેવતાના સોગન છે. સુખી છું-સુખી છું એમ બોલે છે તે ગોપાલની બીકથી તો નથી બોલતી ને ? જો અમે તારાં પણ મા-બાપ જેવા છીએ. જે હોય એ સાચે સાચું કહી દેજે. જરાય પણ ગભરાઈશ નહિ “.
“તમે કહો એવા સોગન ખાઉં” એ બોલી :”સાચો સાચ “ખૂબ સુખી છું. અમારાં લગ્ન આમ આકસ્મિક જ થયાં.પણ લગ્ન પછી એમણે બધાય ફેલફિતૂર મૂકી દીધાં છે. મવાલીગીરી મૂકી દીધી છે. સીધી લાઈનના થઈ ગયા છે. નાનકડું એવું ગેરેજ નાખ્યું છે. સારી કમાણી છે. ને સ્વભાવ તો એવો થઈ ગયો છે કે મરતાને મર પણ કહે તેવા રહ્યા નથી.”
એની આંખોના ભાવ એના શબ્દોનું સમર્થન કરતા હતા. બીજું કંઈ પૂછવાપણું નહોતું. સિવાય કે એક પ્રશ્ન. આ ચમત્કાર કેવીરીતે બન્યો ? કેવી રીતે ?
પણ પૂછી ના શકાયું. પૂછવું ઠીક નહોતું લાગતું,જવાબ સાચો કદિ મળે જ નહિં આવા સવાલોનો.
એક અઠવાડીયા પછી…..
“તાઈ !” બાલાશ્રમના આંગણામાં લટાર મારતા મારતા નાગજીભાઈએ પત્નીને કહ્યું : “તને યાદ છે ! આપણાં લગ્ન પછી મારા કુટુંબના વિરોધને લીધે મારું મગજ કેવું આક્રોશવાળું અને ઉગ્ર થઈ ગયું હતું ! અને પછી જેમ એક માતા પોતાના બાળકને આંગળીએ વળગાડીને નિશાળે મૂકવા જાય એ રીતે તું મને સણોસરાની લોકભારતી સંસ્થામાં નાનાભાઈ ભટ્ટ પાસે લઈ ગઈ હતી. અને સ્નાતકની તાલીમ માટે મૂક્યો હતો.”
“શા માટે અત્યારે એ યાદ કરો છો ?” શાંતાબહેન બોલ્યાં : “આ બધી વાતો તો વીતી ગઈ.”
“એટલા માટે કરું છું” નાગજીભાઈએ કહ્યું :“ મને ગોપાલના કાયાકલ્પનું રહસ્ય હાથ લાગ્યું છે .અને તે એ કે પત્ની ધારે તો પુરુષના જીવનમાં માતાની ખોટ પૂરી કરી શકે. જે પુરુષના જીવનમાં બચપણમાં માનો પ્રેમ અને વાત્સલ્યભર્યો હાથ માથે ન ફર્યો હોય એના જીવનમાં તો એક માત્ર સ્ત્રી જ ધારે તો આશ્ચર્યકારક પલટો લાવી શકે.”
“ગોપાલની ટપાલ આવી લાગે છે.” શાંતાબેને હસીને પૂછ્યું.
“હા, આજે હું તને એની ટપાલ વાંચી સંભળાવું,” લે, કહીને નાગજીભાઈએ આજે આવેલું ઈંન્લેન્ડ કાઢ્યું. લખ્યું હતું : “તે દિવસે તમે સવિતાને અલગ લઈ જઈને શું પૂછતા હતા તે હું સમજી ગયો હતો. હું સમજીને જ વચ્ચે ન આવ્યો. મારે તમને જે ખુલાસો આપવાનો છે તે આ પત્રમાં આપું છું, સવિતાને પામ્યા પછી મને લાગે છે કે એક પત્ની ઉપરાંત હું મારી બચપણમાં ખોવાયેલી માતાને પણ પામ્યો છું-હવે મારામાં કશો ઉશ્કેરાટ-આક્રોશ નથી.રહ્યો છે માત્ર પ્રેમ અને પ્રેમ જ. હવે હું આટલી વિનંતી કરું છું કે મારા ઉત્પાતીયા ભૂતકાળને પણ તમે આ રીતે સમજવાની કોશિશ કરજો.”
તાઈ આ વાંચીને હસ્યાં. આ વખતે માર્મિક નહીં પણ મીઠું.

(વેબ ગુર્જરી પરથી સાભાર)
શ્રી નાગજીભાઈ લોકભારતી વિદ્યાપીઠના વિદ્યાર્થી હતા. લોકભારતી દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલ તેમની ચારિત્રકથા આપ અહીં ઈ- બુક સ્વરૂપે વાંચી શકો છો. ‘અંધારા ભેદીને – નાગજીભાઈ દેસાઈ

આવા શિષ્યોની ગુરુભક્તિ માત્ર ગુરુને જ નહીં, ગામનેય ફળે છે.

એક કાળે ત્યાં બે ગામ હતાં. હવે એક જ છે. એમ કેમ ? તે એમ કે બન્ને ગામની વચ્ચે નાવલી નામે નાનકડી એવી નદી હતી. પણ કાળક્રમે તે લુપ્ત થઇ  ગઇ, એટલે અગાઉ પણ એક જેવા બની ગયેલા એ બન્ને ગામ પછી તો એક્બીજાને સાવ ભેટી પડ્યા અને એક્ત્વને પામ્યાં. બેઉના નામ વચ્ચે પહેલા “સ્પેસ” રહેતી હતી પણ પછી તો એ પણ દૂર થઇ ગઇ, નામો પણ અભિન્ન થઇ ગયા,પહેલાં સાવર અને કુંડલા એમ અલગ અલગ બોલાતું પણ હવે બોલાતું થયું “સાવરકુંડલા” ! પહેલાં એનો જિલ્લો ભાવનગર હતો પણ તાજેતરમાં થયેલી જિલ્લાઓની પુનર્રચનાને કારણે હવે એ અમરેલી જિલ્લાની ગોદમાં આવી ગયું,

આમેય ભાવનગર જિલ્લો એની વિદ્યાપ્રીતિ અને વિદ્યાપ્રવૃત્તિ માટે મુલ્કમશહૂર છે. હરભાઇ ત્રિવેદી,નાનાભાઇ ભટ્ટ,મૂળશંકર મો.ભટ્ટ,બાળકોની મૂછાળી મા ગણાતા ગિજુભાઇ બધેકા, મનુભાઇ પંચોળી “દર્શક” અને બીજા અનેક, આ બધા આગલી પેઢીના શિક્ષણના મહર્ષિઓનાં નામો છે, પણ એમણે વાવેલાં શિક્ષણ અને સંસ્કારના બીજ આજે પણ એના સુફળ આપી રહ્યા છે.

એનો એક પરચો જોવો હોય તો સાવરકુંડલાના વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન ભણી  નજર દોડાવવી પડે. એ કોઇ સ્થાનિક શિક્ષણપ્રેમી સખાવતીઓએ શાળા-કોલેજો સ્થાપવા માટે રચેલું ફાઉન્ડેશન નથી, એના ઉદભવની કથા તો સાવ અનોખી છે અને અનન્ય પણ છે. એવી પ્રેરક પણ છે કે  બીજા શહેરોને પણ એને અનુસરવાનું મન થાય.

ગુજરાતી હાસ્યસાહિત્યમાં બહુ ઓછા એટલે કે આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા જ માતબર સાહિત્યકારો છે, એમાં પણ વિદ્વાન અને બહુશ્રુત ગણાય તેવા તો જૂજ જ, એમાં રતિલાલ બોરીસાગરનું નામ બહુ આદરથી લેવાય છે, આજે 77 ની  વયે પહોંચેલા બોરીસાગરે વતન સાવરકુંડલામાં સોળ વર્ષો સુધી પ્રાથમિક શાળા- હાઇસ્કૂલ અને કોલેજમાં શિક્ષણકાર્ય કર્યું, એ પછી ગુજરાત રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક મંડળમાં  વર્ષો સુધી ઉચ્ચ હોદ્દે રહ્યા, 1998માં નિવૃત્ત થયા પણ શિક્ષણસંસ્થાઓ અને સાહિત્યની સંસ્થાઓમાં સતત રસ લેતા રહ્યા, અને એ રીતે અમદાવાદ  ઉપરાંત વતન સાથે અને એમના જૂના વિદ્યાર્થીઓ સાથે પણ સંપર્ક જારી રહ્યો. એમના હાથ નીચે ભણેલા અને પછી જીવનના અલગ અલગ રાહ પર  ફંટાઇ ગયેલા અનેક વિદ્યાર્થીઓ દુનિયાના કોઇ પણ ખૂણે વસતા હોય પણ બોરીસાગરસાહેબને કદિ વિસરી  ના શકે તેવું હ્રદયનું ગઠબંધન અનુભવતારહ્યા,

ratilal-borisagar

એવા જ એક વિદ્યાર્થી  હરેશ મગનલાલ મહેતા હાલ તો એ મુંબઇમાં કોહિનૂર ફેબ્રિક્સ અને  યશફેબ જેવા કાપડ ઉદ્યોગ સંભાળે છે, પણ મૂળ રાજુલા  પાસેના  ડેડાણના વતની હરેશભાઇ 1962-63 એમ માત્ર બે જ વર્ષ બોરીસાગર સાહેબ પાસે સાવરકુંડલામાં ભણ્યા હતા. પણ એ  બે વર્ષોએ  એમના હૃદયમાં બોરીસાગર સાહેબનું સ્થાન કાયમ માટે રોપી દીધું, આગળ જતા આર્થિક રીતે સધ્ધર થયા પછી એ આદરભાવ કશું નક્કર સ્વરૂપ ધારણ કરે  તે પહેલાં બોરીસાગર સાહેબને ગુરુ માનતા એવા એક બીજા વિદ્યાર્થી ડૉ નંદલાલ માનસેતા સાથે એમનો સંપર્ક થયો. ડૉ. માનસેતા અમદાવાદના કાન-નાક-ગળાના સુપ્રસિધ્ધ સર્જન છે,પણ  એ વ્યવસાયની સમાંતરે એ અનેક સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા છે. એમણે જ હરેશભાઇને કહ્યું કે આપણો જન્મ જ વતનનું  ભલું કરવા માટે થયો છે. વાત તો  હરેશભાઇના મનમાં બરાબર ઠસી ગઇ પણ “વતનનું ભલું” કરવું તો  કઇ રીતે કરવું તેનો કોઇ સંકેત મળતો નહોતો,  એ દરમ્યાન સાવરકુંડલા જોડે જેમને કાંઇ સીધો સંબંધ નહિં એવા જાણીતા કવિ-અને સભા સંચાલક અંકિત ત્રિવેદીએ વાતવાતમાં એમને કહ્યું કે આપણા પ્રખ્યાત હાસ્યકાર રતિલાલ બોરીસાગર તમારા જ ગામના છે અને તમે લોકો જો એમની પાસેથી વિદ્યા અને સંસ્કાર પામ્યા હો તો તમારે એમને પોંખવા જોઇએ.

આ સૂચન સોનાનું હતું અને એકી મતે સ્વીકારી લેવાય તેવું હતું, આ બે મિત્રો સાથે ગામના બીજા વિચારશીલો મળ્યા અને નક્કી કર્યું કે બોરીસાગરસાહેબનું  બહુમાન તો કરવું જ, પણ સાથોસાથ અસલી વિચાર “વતનનું ભલું” થાય તેવાં કામ કરવા માટે એક  ટ્રસ્ટની પણ રચના કરીએ. એમ પણ નક્કી  કર્યું કે બોરીસાગરસાહેબથી શરુ કરીએ, પણ પછી વર્ષોવર્ષ એ સિલસિલો ચાલુ રાખીએ. દર વર્ષે શિક્ષકો-સાહિત્યકારો કે ગામના કર્મશીલોનું પણ સન્માન કરીએ. સૌએ એ પણ ઠરાવ્યું કે એ ટ્રસ્ટ જેમના નિમિત્તે  ઉભું થયું છે તે બોરીસાગરસાહેબનું નામ એની સાથે જોડીએ અને  એમ 2011ની સાલમાં જન્મ થયો   “વિદ્યાગુરુ  રતિલાલ બોરીસાગર સાંસ્કૃતિક પ્રતિષ્ઠાન” નો અને એના ઉપક્રમે બોરીસાગર સાહેબને 2011ના જાન્યુઆરીમાં એક લાખ રૂપિયાના માનધન અને ચાંદીના કાસ્કેટ સાથે માનપત્ર પૂ મોરારીબાપુના હસ્તે અર્પણ થયાં. જો કે, બોરીસાગરસાહેબે એ જ મંચ પરથી એ જ વખતે  સન્માનનો સ્વીકાર કરીને એક લાખની માનધનની રાશી પ્રતિષ્ઠાનને સારા સાહિત્યિક કાર્યોમાં વાપરવા માટે પરત કરી દીધી, પછી એ જ મંચ પર એ જ ભૂમિના નામવર અને બળકટ સાહિત્યકાર નાનાભાઇ જેબલીયા (હવે તો સ્વર્ગસ્થ)નું બહુમાન કરવા ઉપરાંત એ વિસ્તારના બે ઉત્તમ શિક્ષણકારોનું પણ બહુમાન કરવામાં આવ્યું, અને એક પુસ્તક “અમારા બોરીસાગર સાહેબ”નું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું.

પણ આ વાતમાં મહત્વનો અને બહુ સાત્વિક વળાંક તો હવે આવે છે.

પોતાના સન્માનના નિમિત્તે પોતાના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ઉભી કરવામાં આવેલી સંસ્થા સાથે પોતાનું નામ   જોડાય અને હંમેશને માટે જોડાયેલું રહે એ કોઇ પણ વ્યક્તિ માટે ગૌરવની અને ગમતી વાત બની રહે.  પરંતુ બોરીસાગર સાહેબ એને લીધે કંઇ જુદા જ મનોમંથનમાં સરી પડ્યા, તેમને લાગ્યું કે કોઇ વ્યક્તિના , ખાસ કરીને પોતાના નામ આગળ “વિદ્યાપુરુષ” જેવું અર્થગંભીર વિશેષણ મુકાય અને એ રીતે એ જ નામ સાથે સમગ્ર ફાઉન્ડેશન સાથે પોતાનું નામ હમેશને  માટે જોડાયેલું રહે તે યોગ્ય નથી. એમણે ટ્રસ્ટીઓ પાસે પોતાના દિલની ભાવના રજુ કરી અને પોતાનું નામ દૂર કરી દેવાની વિનંતી કરી. અને સ્વાભાવિક રીતે જ એમના માટે અમાપ આદર ધરાવતા એમના એ વિદ્યાર્થી-ટ્રસ્ટીઓને એ વાત માફક ના જ આવે. અંતે આ પ્રતિષ્ઠાનના પાયામાં જેમનું પ્રેરક બળ પડેલું હતું તેવા પૂ મોરારીબાપુ પાસે આ મીઠી રકઝકનો મામલો ગયો,  એ મુદ્દે બોરીસાગર સાહેબે મોરારીબાપુને જે  પત્ર લખ્યો, તેમા  કેટલાંક વાક્યો હતાં “પૂરા આત્મનિરીક્ષણ પછી ભારતીય સંસ્કૃતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં “વિદ્યાગુરુ” ની સંકલ્પનાનો વિચાર કરું છું ત્યારે મને આમાં મારો પનો ઘણો ટૂંકો પડતો લાગે છે”.  બાપુ તેમની આ ઉમદા ભાવના સમજ્યા અને પછી વચલો રસ્તો એ વિચારાયો કે શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન નામના  એક નવા ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં આવે  અને એ નવા ટ્રસ્ટના ઉદ્દેશો અને  “વિદ્યાગુરુ  રતિલાલ બોરીસાગર સાંસ્કૃતિક પ્રતિષ્ઠાન”ના ઉદ્દેશો એકસરખા હોવાથી એ પ્રતિષ્ઠાનનું  આ શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશનમાં વિલીનીકરણ કરવામાં આવે. અને એ રીતે 2013 ની સાલમાં આ “શ્રી  વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન” અસ્તિત્વમાં આવ્યું,.

અને અહિંથી જ “વતનનું ભલું થાય” એવા અનોખા કાર્યક્રમના મંડાણ થયા. આ આખા ઉપક્રમમાં પ્રારંભથી જ ડૉ. માનસેતા હરેશભાઇની સાથે ખભે ખભો મીલાવીને કામ કરતા હતા. સાથે શહેરના બીજા એક નેફ્રોલૉજિસ્ટ ડૉક્ટર ઘનશ્યામ જાગાણી ઉપરાંત પ્રો, દિવ્યકાન્ત સૂચક, આઇ એ એસ ઓફિસર જે. બી. વોરા ( કે જેઓ પણ બોરીસાગર સાહેબના જ વિદ્યાર્થી) ભરત જોશી, અને જયકાંત સંઘવી જેવા પ્રબુધ્ધ નાગરિકો અને સોનામાં સુગંધ જેવા આ વિસ્તારના જ કહી શકાય તેવા  ગુજરાત  રાજ્યના અગ્રસચીવ (નિવૃત્ત) પી.કે.લહેરી પણ પૂરા સહયોગમાં હતા,

શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશનની પ્રવૃત્તિઓ કેવળ શિક્ષણ અને સાહિત્ય સુધી જ મર્યાદિત રાખવાને બદલે બીજા ક્ષેત્રો સુધી પણ વિસ્તારવાનું નક્કી થયું ત્યારે સૌથી પ્રથમ વિચાર આજકાલ  વધુ ને વધુ મોંઘી બનતી જતી આરોગ્યસેવા વિષેનો આવ્યો. ડૉ. માનસેતા જેની સ્થાપનામાં ઘણા મદદરૂપ રહ્યા છે તેવી  સાવરકુંડલાથી સિત્તેરેક કિલોમીટર દૂર ધોળા-ઉમરાળા પાસેના ટિંબી ગામે કોઇ પણને માટે નિઃશુલ્ક ધોરણે ચાલતી સ્વામી નિર્દોષાનંદજી હૉસ્પિટલને જોવા ડૉ.માનસેતા સૌને લઇ ગયા પછી આ વિચાર મનમાં રમતો થયો હતો. આપણા વતનને આંગણે આવી હૉસ્પિટલ ઉભી થવી જોઇએ તો પુષ્કળ ગરિબાઇ વચ્ચે  જીવતા લાખો લોકો એનો લાભ લઇને સુચારુ  સ્વાસ્થ્ય દ્વારા નવજીવન પામી શકે, હરેશભાઇ મહેતાને પણ એક વાર મોરારીબાપુની કથામાં સાંભળેલા એ શબ્દો હૈયે જડાઇ ગયા હતા કે આપણા દેશના હરેક નાગરિકને  મફત શિક્ષણ અને મફત આરોગ્યસેવા મેળવવાનો અધિકાર છે અને એ ના મળતો હોય તો એવી  વ્યવસ્થા કરવાની દરેક પહોંચતા-પામતા નાગરિકની ફરજ છે, એટલે એ વિચારને મનમાં ઘોળતા સાથે એ વિચાર પણ આવી  જતો હતો કે  એના અમલને માટે પહેલા તો પુષ્કળ નાણાં જોઇએ  અને બેશક, જમીન-મકાનની પૂરતી વ્યવસ્થા હોવી જોઇએ. હરેશ મહેતા સૌ પ્રથમ રૂપિયા પચ્ચીસ લાખ આપી ચુક્યા હતા, બીજા ટ્રસ્ટીઓએ પણ યથાસંભવ યોગદાન આપ્યું હતું, પણ આ વિચારને સેવીને એને નક્કર સ્વરૂપ આપવા હજુ જંગી ફંડ જોઇએ. અહિં ફરી ડૉ. માનસેતાની તાત્કાલિક મતિ અને સક્રિયતા કામમાં આવી ગઇ. સાવરકુંડલા રેલ્વેસ્ટેશનની નજિકમાં જ ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બૉર્ડના ખાદી કાર્યાલયનો મોટા પને પથરાયેલો કેમ્પસનો હાલ  બહુ જૂજ  હિસ્સો  વપરાશમાં છે એ એમના  ધ્યાન પર  આવ્યું,  એમણે એના મુખ્ય સંચાલક અસલી ગાંધીવાદી મનુભાઇ મહેતાનો સંપર્ક સાધ્યો.,એમની સાથે વાટાઘાટો ચલાવી અને હકારાત્મક વલણ ધરાવતા  મનુભાઇએ, જો  બનનારી  હૉસ્પિટલ સાવ નિઃશુલ્ક ધોરણે ચલાવવાની હોય તો મકાન સહિત વિશાળ જમીન  નિઃશુલ્ક વાપરવા આપવાની  સંમતિ આપી  અને તરત  અનુભવી એવા પી કે લહેરી સાહેબે એનું એમ ઑ યુ પણ તૈયાર કરી  આપ્યું,.અને એ સાથે જ આ જંગી  પ્રકલ્પ પાર પાડવા આડેનો નાણાકીય અવરોધ દૂર થયો.

એ પછી શરુ થયું એનું વ્યવસ્થિત આયોજન. સમગ્ર આરોગ્ય સેવાને ત્રણ તબક્કા(ફેઝ)માં વહેંચી દેવામાં આવી. પ્રથમ તબક્કામાં નાનો ઓપીડી(આઉટ પેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ), અતિ આધુનિક સાધનો સહિતની પેથોલૉજિકલ લેબૉરેટરી,મફત  ડાયાલીસીસ સેન્ટર,ગાયનેકૉલોજી ડિપાર્ટમેન્ટ  હશે.આ પ્રથમ ચરણ માટેની  પ્રાથમિક જરૂર એક કરોડ  ત્રીસ લાખ જેટલી છે. પરંતુ  શુભ સંકેત એવો થયો કે અમેરિકાના કોલંબીયા સ્ટેટના એક વખતના આર્થિક સલાહકાર  નટવર ગાંધી સાવરકુંડલાના જ વતની છે અને વતનને જરી પણ ભૂલ્યા નથી, ખુદ એક સારા  કવિ છે  અને હાલમાં જ આપણાં નામાંકિત કવયત્રી પન્ના નાયક સાથે જોડાયા છે.પન્નાબહેનને પણ હવે આ પોતાનું વતન લાગે એ સ્વાભાવિક  છે. એ બન્નેએ જ્યારે આ પ્રોજેક્ટ  વિષે જાણ્યું ત્યારે એમણે ગાયનેક વિભાગ શરુ કરવા  માટે તાત્કાલિક  પચાસ હજાર ડોલર (આશરે ત્રીસ લાખ રૂપિયા ) જાહેર  કર્યા અને ભવિષ્યમાં પણ વધુ જરૂર પડે તેમ મદદ કરતા  રહેવાની  હૈયાધારી  આપી,

અંદાજ છે કે આ પ્રથમ ચરણનો  માસિક નિભાવખર્ચ  સાત થી દસ લાખ રૂપિયા આવશે.કારણ કે દાખલ થનારા કોઇ પણ દર્દી પાસેથી એક રૂપિયો પણ વસુલવાનો નથી,સારવાર-દવા-ભોજન અને અન્ય જે કાંઇ ખર્ચ હશે તે બધો જ  હૉસ્પિટલ ભોગવશે. વર્ષના ત્રણસો પાંસઠ દિવસ ગણતા  જો ત્રણસો પાંસઠ  વ્યક્તિ દરેક વર્ષે એકવાર માત્ર બે હજાર ડોલરનું દાન કરે, અને એ  રીતે ત્રણસો પાંસઠ દાતા તૈયાર થાય તો  એક વર્ષનો નિભાવખર્ચ આસાનીથી નીકળી જાય,

lokaarpan
પ્રથમ ચરણનું લોકાર્પણ

બીજા ચરણમાં વધુ જમીનની  ખરીદી,આધુનિક ઇમારતોનું બાંધકામ અને સંપૂર્ણ સાધન સગવડ સહિતની  એક સો બેડની આધુનિક  હૉસ્પિટલ કે જેમાં બધું  નિઃશુલ્ક ધોરણે હોય.આને માટે ચાલીસથી પચાસ કરોડ રૂપિયાની  જરૂર રહે. આ જરા દોહ્યલું લાગે પરંતુ  પૂ મોરારીબાપુએ સામેથી આનું ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે યજમાન સહિતની એક રામકથા આપવાનું જાહેર કર્યું છે, . એનું આયોજન કદાચ આવતા એટલે કે 2015 ના એપ્રિલ-મેમાં મુંબઇમાં થવાની સંભાવના છે,

ત્રીજું ચરણ મેડિકલ કૉલેજની સ્થાપનાનું છે. એવી મેડિકલ કૉલેજ કે જ્યાં ડોનેશન તો એક તરફ પણ એક પણ રૂપીયો ફી પણ ભણતર પેટા લેવામાં ના આવે.  અત્યાર સુધીના અનુકૂળ અનુભવો જોતાં એ જ પેટર્નમાં આ સપનું પણ સાકાર થશે એવું લાગી રહ્યું છે.

મઝાની  વાત એ છે કે આ 6-7 જાન્યુઆરી દરમ્યાન સાવરકુંડલાની ધરતી ઉપર જે વી મોદી હાઇસ્કૂલના કંપાઉંડમાં શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉંડેશન દ્વારા “પર્વપંચમી”ના નામે બાપુની  નિશ્રામાં જે પાંચપાખિયો કાર્યક્રમ યોજાઇ ગયો, તેમાં કાવ્ય-નાટક-ઉપરાંત અલગ અલગ ક્ષેત્રના મહાનુભાવોને ટ્રસ્ટની યોજના અન્વયે એવૉર્ડ્સ  આપવાના કાર્યક્રમો ઉપરાંત શિરમોર કાર્યક્રમ 7મી તારીખે ચાર વાગ્યાનો હતો,  જેમાં બાપુના હસ્તે લલ્લુભાઇ શેઠ આરોગ્ય મંદિરના  જેવું નામકરણ પામેલી આ હૉસ્પિટલના સંપૂર્ણપણે ‘રેડી ટુ પરફોર્મ’ પ્રથમ ચરણનું લોકાર્પણ થયું, એમાં લોકાર્પિત થનારા વિભાગો છે – ગાયનેકોલોજી,ડાયાલિસીસ સેન્ટર.,બ્લડ સ્ટોરેજ  સેન્ટર, પેથોલૉજી  લેબોરેટરી, ઇ એન્ડ ટી ( કાન અને ગળા) વિભાગ અને સૌથી વધુ જનતા જેનો લાભ લેવાની  છે તે જનરલ ઑ પી ડી.

સાવરકુંડલા જેવા “દ્વિદલ” ગામની ગોદમાં આ તદ્દન મફત સેવા-સારવાર આપનારી આ હૉસ્પિટલ એક વિદ્વાન અને કર્મઠ શિક્ષક પરત્વેની એમના શિષ્યોની ગુરુભક્તિમાંથી જન્મી છે. અને એની પાછળ મોરારીબાપુ જેવા લોકશિક્ષકની સાધનાનું તેજવલય  છે,

હોસ્પિટલ વિષેની વધુ માહિતી માટે સંપર્ક-પ્રકાશ પટેલ, પ્રોજેક્ટ કો-ઓર્ડિનેટર, શ્રી વિદ્યાગુરુ ફાઉન્ડેશન,

ખાદી કાર્યાલય કેમ્પસ,રેલ્વે સ્ટેશન સામે.સાવરકુંડલા-364 515 /મોબાઇલ=098250 18544 .ઇ-મેલ:  svfoundation2013@yahoo.com  અથવા પ્રોજેક્ટ સંકલક-ભિખેશ ભટ્ટ-098799 72787

(ચિત્રલેખા, ૧૯/૧/૧૫માં પ્રકાશિત)

ઇકોવર્સીટી – અનોખી યુનિવર્સિટી

મિહિર પાઠક

મને ઘણા લોકો પૂછે કે આ એકવીસમી સદીમાં ગાંધીવિચાર કેટલો શાશ્વત ? કે પછી કેટલો ટકશે ? ગાંધી વિચાર તો યુવાનોને આકર્ષવામાં સાવ કાચો રહ્યો છે અને આજની સદી તો યુવાનોની જ છે એટલે મને નથી લાગતું આ બધું તીકડમ કઈ ટકે. હવે તમારેય સપનામાંથી બહાર આવી આગળ વધવું જોઈએ.

હું આ બધું જ એક સુંદર સ્મિત સાથે સાંભળતો રહું અને છેલ્લે એક વાક્યમાં જવાબ આપું, ‘ભાઈ, ગાંધી કે વિનોબા બધું ઘરમાંથી ઉપજાવતા નથી. આ વિચારો તો અનાદિકાળથી ચાલ્યા આવે છે. સત્ય અને અહિંસા કંઈ પ્રયોગશાળામાં નથી શોધાયાં. સત્ય તો બ્રહ્માંડ જન્મ્યું તે પહેલાંથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે. રહી વાત યુવાનોને આકર્ષવાની, તો કહી દઉં કે, યુવાનોમાં સાચાખોટાની પરખ છે. એ કદાચ ગાંધીથી નહિ તો ‘અલટરનેટિવ લાઈફ સ્ટાઇલ’ થી આકર્ષાય. પાયાની કેળવણીથી નહિ તો ‘હોમ સ્ફુલિંગ’ થી આકર્ષાય. ગ્રામ વિદ્યાપીઠ નહિ તો ‘ઇકોવર્સિટી’ થી આકર્ષાય. યુવાન પોતાનો રસ્તો શોધી લેશે.. નહિ મળે તો રસ્તો બનાવશે…

આજે કંઈક એવા જ પ્રયોગની વાત કરવી છે. જો તમારી જાણમાં હોય તો અત્યારે શિક્ષણક્ષેત્રે દુનિયામાં એક અભિનવ શાંત ક્રાંતિ આકાર પામી રહી છે. હવે લોકો હોમ સ્ફુલિંગ અને અલટરનેટિવ સ્ફુલિંગ તરફ વળી રહ્યા છે અને આ હરીફાઈભર્યા, કોલોનાઇઝ શિક્ષણને માત આપી રહ્યા છે. આ જ પ્રમાણે હાયર એજ્યુકેશનમાં ઇકોવર્સિટી નામે એક ક્રાંતિકારી ચળવળ ચાલી રહી છે.

ઇકોવર્સિટી એટલે લોકો અને સમૂહોનું એવું નેટવર્ક કે જેઓ જ્ઞાન મેળવવાની પ્રક્રિયાને આપણી પ્રકૃતિ અને સંસ્કૃતિ સાથે સ્થાપિત કરવા મથી રહ્યા છે.
આજની યુનિવર્સિટીઓ જયારે એમ કહે કે મારા ગામમાં રહેતા બા-દાદાને અંગ્રેજી નથી આવડતું એટલે તેઓ પછાત છે, તેમની પાસે કોઈ જ્ઞાન નથી. જયારે ખરેખર તેમની પાસે જે અનુભવજ્ઞાન અને જીવન–નિચોડ છે તે આજની યુનિવર્સિટીઓ કોઈ સંજોગોમાં આપી શકે તેમ નથી.

ઇકોવર્સિટી ગ્રામાભિમુખ, પ્રકૃતિઅભિમુખ અને સંસ્કૃતિઅભિમુખ જ્ઞાન આપવાના લક્ષ્ય સાથે આકાર પામી છે. આ પ્રકારની યુનિવર્સિટીઓમાં મોટાં મોટાં બિલ્ડીંગો કે સંસાધનો નથી હોતાં પરંતુ એક અહિંસક અને રચનાત્મક સમાજ કેળવવાની ચાહ હોય છે.

અહીં વિદ્યાર્થીઓને કોલોનાઇઝ ભણતરથી દૂર લઈ જઈ પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ કરતા શીખવવામાં આવે છે. એન્વારોન્મેન્ટ સસ્ટેનબિલિટી, સોસિઅલ જસ્ટિસ, નેચરલ હીલિંગ, ગિફ્ટ ઇકોનોમી, લોકલ મીડિયા, વગેરે બાબતો પ્રત્યે જાગૃત કરવામાં આવે છે. અને ગ્રામભિમુખ ‘ઇકો લાઇવલીહુડ’ કે ‘ગ્રીન આંત્રરપ્રિનિયોરશિપ’ શીખવવામાં આવે છે જેથી અહીંના વિધાર્થીઓ એક નવી રાહ પર જીવન જીવી શકે.

ઉપર જણાવેલ મુદ્દા કાંઈ નવા નથી; ગાંધીએ વર્ષો પહેલાં અને વેદોએ સદીઓ પહેલાં આ વાત કહી હતી. પણ સમય બદલાય તેમ માધ્યમ પણ બદલાય. આજે આ ઇકોવર્સિટીરૂપે આ વાત સમાજ સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન થઈ રહ્યો છે. આપણે જેને ગ્રામ વિદ્યાપીઠ કે રૂરલ યુનિવર્સિટી કહીએ છીએ તે આવી ન હોઈ શકે ? મારા મતે તો આ પણ નઈ તાલીમનો જ એક પ્રયોગ છે.

આપણા ભારતમાં ‘સ્વરાજ યુનિવર્સિટી’ નામે ઉદેપુરમાં આ પ્રકારની ઇકોવર્સિટી આવેલી છે. આગળ જણાવ્યું તેમ અહીં કોઈ મોટાં બિલ્ડીંગો કે મોટી મોટી ડિગ્રીધારી પ્રોફેસરો નથી. ઉદેપુરથી થોડે દૂર એક ખેતરમાં ‘તપોવન આશ્રમ’ નામે એક રળિયામણું કૅમ્પસ આવેલું છે. અહીં વિદ્યાર્થીઓ માટે બે વર્ષનો ‘સેલ્ફ ડાયરેકટેડ લર્નિંગ પ્રોગ્રામ’ ચાલે છે. જેમાં 16 થી 25 વર્ષના યુવાનો પ્રવેશ લઈ શકે છે. અહીં આ વિદ્યાર્થીઓને ‘ખોજી’ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રોગ્રામ પૂર્ણ કર્યા બાદ કોઈ સર્ટિફિકેટ – ડિપ્લોમા-ડિગ્રી કંઈ જ આપવામાં આવતું નથી.
અહીં યુવાનોને પ્રકૃતિ સાથે તાલમેલ બેસાડીને કેવી રીતે જીવવું, લોકશાહી અને નાગરિક તરીકેની ફરજો, આપણા દૈનિક જીવનમાંથી વૈશ્વિક સ્તરે થતા ફેરફારો, કહેવાતો ‘વિકાસ’ , અર્થ વ્યવસ્થા જેવા વિષયો ઉપર વર્કશોપ અને પ્રયોગો દ્વારા સમજ આપવામાં આવે છે. તદુપરાંત સ્વરોજગાર માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. અને આ રોજગાર પણ ગ્રામભિમુખ, પ્રકૃતિરક્ષક અને અંતે કોઈના ચહેરા પર સ્મિત રેલાવતો હોવો જોઈએ. આ પ્રકારના ગ્રીન એન્ટરપ્રાઇસ વિશેની તાલીમ લેવા માટે વિદ્યાર્થીઓને ગુરુ-શિષ્ય પદ્ધતિ પ્રમાણે દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલા વિવિધ વિષયોના મેન્ટર્સ પાસે મોકલવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ નિશ્ચિત સમય માટે મેન્ટર્સ પાસે રહી તાલીમ મેળવે છે. વિવિધ સામાજિક સંસ્થાઓમાં જઈ કામ કરે છે, અને પોતાનો ‘પોર્ટફોલિઓ’ બનાવે છે. જેમાં પોતે કરેલા પ્રોજેક્ટ્સની વિગતો, મેન્ટર્સ પાસેથી ફીડબેક, સેલ્ફ અસેસમેન્ટ, વગેરેનો સમાવેશ કરે છે.

સ્વરાજ યુનિવર્સિટી વિષેની વધુ માહિતી

image

દુનિયાના 20 દેશોમાંથી આ પ્રકારની 50 થી વધુ સંસ્થાઓનું મિલન ઓગસ્ટ 2015માં પોર્ટુગલના તમેરા પિસ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર – એન ઇકો વિલેજમાં યોજાયું હતું. અહીં છ દિવસની ‘અન કોન્ફરન્સ’ દરમિયાન વિશ્વશાંતિના લક્ષ્ય સાથે રચનાત્મક કામ કરતી સંસ્થાઓએ એકબીજા વિષે અને એકબીજાના કાર્ય વિષે પરિચય મેળવ્યો તથા એકબીજાના અનુભવોમાંથી શીખવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
આ કાર્યક્રમમાં ભારતમાંથી નીચે પ્રમાણેની સંસ્થાઓએ પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું, જે આપણા માટે ખૂબ ગર્વની વાત છે.

1. સ્વરાજ યુનિવર્સિટી (ઉદેપુર)
2. આદિવાસી એકેડમી (ગુજરાત)
3. બીજ વિદ્યાપીઠ (દુન વેલી)
4. ઓરુવિલે (પોન્ડેચેરી)
5. યુરો યુનિવર્સિટી (ગુજરાત – સુરત)
6. બેરફુટ યુનિવર્સિટી (ટીલોનીઆ)

આ કાર્યક્રમ વિષે વિગતવાર અહેવાલ અહીં વાંચો
1. Gathering of Kindred Folk Re- Imagining Higher Education!
2. Eco-versities Gathering: August 20-26th in Tamera

એક અદ્વીતીય શીક્ષણસંસ્થા (લોકભારતી)નો પરીચય

                      – જુગલકીશોર.

 લોકભારતી ક્યારેય સંસ્થાલાગી નથી. એ એક જીવંત શીક્ષણ હતી. આજે એક વીદ્યાર્થી તરીકે ઈ. સ. 1962થી ’65 સુધીના એ સમયખંડ દ્વારા જ્યારે પણ એને યાદ કરવાનું થાય છે ત્યારે એ કોઈ મકાનોથી રચાયેલી સંસ્થા જણાતી નથી. મેદાનો અને રસ્તાઓ એની સાથે જોડાયેલાં વૃક્ષોને લીધે ક્યારેય સપાટ અને નીર્જીવ લાગ્યાં નથી. ખેતરો સુકાં ભઠ્ઠ હોય છે ત્યારે પણ એમાંથી લેવાયેલા પાકોની હરીયાળી અને છેડે બેઠેલાં મોતીનું સુખ હજીય તાજું હોઈ ખેતરોનાં ઢેફાંય આંખને અળખામણાં રહ્યાં નથી.

સંસ્થાને તો મકાનો હોય છે. અમારે એ મકાનો નહોતાં પણ જાણે આંગણાં જ હતાં. ફળીયાં હતાં. બારીઓએ ક્યારેય અમને ઓરડાની અંદર પુરી રાખ્યાં નથી. છાત્રાલયોને દીવાલો હતી, સામાન મુકવાનાં કબાટો પુરતી. કબાટોને તાળાં નહોતાં એટલે એને કબાટ કહેતાંય જીવ ચાલે નહીં. એ ખાનાંને બારણાં હતાં તે તો અમારી અસ્તવ્યસ્તતાની સરખામણી બાજુવાળાની અસ્તવ્યસ્તતાની સાથે ન થઈ જાય એટલા માટે ! ને અસ્તવ્યસ્તતાનો પનારોય પડતો કોની સાથે ? ફક્ત બે-ત્રણ જોડી કપડાં; ઈસ્ત્રી જેણે જોઈ નથી ને ગળીનો વૈભવ જેણે ભોગવ્યો નથી એવાં કપડાં…!!

એ કબાટમાં પુસ્તકો ને નોટોય જગ્યા રોકતાં. બીજું કેટલુંક પરચુરણ, ને એવું બધું મળીને અમારાં કબાટ-ખાનાંઓમાં સાંકડમોકડ બધું રહેતું.

છાત્રાલયથી સંબોધાતું એટલા પુરતું એ મકાનહતું; બાકી સુવા-બેસવાની જેમ ભણવાનુંય એ જ સ્થાન હતું. વર્ગખંડો અલગ નહોતા. અલગ હોય તો એને ક્લાસ રુમકહેવા પડે ને પાછા ! રહેવાનું ને ભણવાનું એ બે કાંઈ અલગ કંપાર્ટમેન્ટ થોડાં હતાં ?! રહેવું અને ભણવું એ ક્રીયાપદોમાં જમવુંપણ ભળી જતું. છાત્રાલયોમાં રસોડાનો પણ સમાવેશ હતો ! રહેવું, ભણવું, જમવું ને ઉંઘવું; સ્વપ્નાં સેવવાં ને સતત વીકસતાં રહેવું એ બધું જ આ ક્રીયાપદો ભેગાં મળીને અમારી પદાવલી જીવનની સાર્થક વાક્યરચના ગોઠવી આપતાં….

ભણવાનું ક્યારેય રહેવા-કારવવાથી જુદું નહોતું. સુવાના બીસ્ત્રા વાળીને, સહેજ-સાજ સંજવારી કાઢી લેતાં. શીક્ષકને બેસવાનું ટેબલ (ખુરશી નહીં) આઘુંપાછું થઈ ગયું હોય તો તેને ત્યાંથી બ્લેક-બોર્ડ પાસે લાવી મુકતાં જ એ ઓરડો ક્લાસરુમ બની જતો ! અમારે ટીચર્સ કે પ્રોફેસરો નહોતા. અમારે તો ભણવા માટે મનુભાઈ પંચોળી દર્શકહતા; બુચભાઈ-મુળશંકરભાઈ હતા; રતીભાઈ અંધારીયા હતા ને શુક્લભાઈ હતા. બધા ભાઈહતા. સર કે સાહેબ તો કોઈ જ નહોતું.

અમેય પહેલો ક્રમ લાવવા માટેની પુર્વતૈયારી કરતા, પરંતુ એ બધું રોજીંદા ક્રમનો ભાગ માત્ર હતું. પરીક્ષાના દીવસોમાં ઉજાગરા કર્યાનું યાદ નથી. પાઠ્યપુસ્તકોની સાથે કવીતાનું વાચન પણ ચાલતું રહેતું. પ્રવાસ વર્ણનો ને જીવન-ચરીત્રો, વાર્તાઓય વંચાતાં રહેતાં.

અમને વહેલું ઉઠવાનું આકરું લાગતું. ગૃહપતીને એ બાબતે ક્યારેય માફી મળતી નહીં ! સવારે સાડા પાંચે કડકડતી ઠંડીમાં કે વરસતા વરસાદમાં એમનું આવવું અમારી ઉંઘને ક્યારેય ભાવતું કે ફાવતું નહીં, પણ અમારી ઉંઘની પુરેપુરી વીદાય પછી જ એમની વીદાય થતી હોઈ ગૃહપતી સામેના રોષનું હથીયાર ઉંઘને ભગાડવાના સંઘર્ષમાં વપરાઈ જતું.

એક વાર જાગી ગયા પછી પંચેન્દ્રીયાનંદ વ્યાપી વળતો ! લોકભારતીના આકાશમાં આછા આછા અંધારાને દુર કરવા પુર્વ તરફનું ઉઘડી રહેલું અજવાળું જોવાની મઝા પડી જતી. ને ક્યારેક વળી ઉતાવળે દાતણ ગોતી લેવા ભાગદોડ કરતો, ઉંધું બાંડીયું પહેરેલો સાથીદાર એ વહેલી સવારને મરકાવી મુકતો !

જીભને બાવળનો તુરો વૈભવ વળગી રહેતો ને ઝટ છુટવાનું નામ લે નહીં ! ને નાકને તો વળી આજુબાજુની કંઈ કેટલીય સુગંધો સાથે પનારો પડતો રહેતો. વહેલી સવારે ગૃહકાર્યો કરતાં કરતાં મહેંદીનાં ફુલોની મહેંક વાડેથી લગભગ ડસી જતી. પારીજાતની નમણી ને નાજુક ગંધ જો મહેંદીની પહેલાં પધારી શકી ન હોય તો મહેંદીની ગંધના આક્રમણ સામે એનું કાંઈ ગજું જ નહીં ને ! આમ વહેલી સવારની હવાનો સ્પર્શ, ગૃહકાર્યોમાં લીધેલી મહેનતના પારીશ્રમીક જેવી સ્વેદનામાં ભળી જઈને અલૌકીક અનુભવ કરાવી રહેતો.

લોકભારતીને સરકારી મદદ મળી રહેતી, પણ મદદ લેવા માટે કોઈ જ પ્રકારની સૈદ્ધાંતીક બાંધછોડ કરવાની ન હતી. મદદ કરનારને મદદ કરવા જેવું લાગે તો કરે, નહીંતર મદદ વીના જ ચાલી જતું. અભ્યાસક્રમ એમની રીતનો સ્વીકારવાની શરતોનો અસ્વીકાર કરીને નાનાભાઈ ભટ્ટે કેન્દ્ર સરકારનું લાખ રુપીયા (એ જમાના)નું અનુદાન સાવ સહજતાથી પાછું મોકલી આપ્યું હતું. એ નાનાભાઈનાં ત્રણ વીરાટ પગલાંનું ત્રીજું પગલું લોકભારતીહતી. ભાવનગરની દક્ષીણામુર્તીનું પ્રથમ પગલું ભર્યું ત્યારે ભાવનગરના મહારાજાએ તદ્દન બીનશરતી મદદ હોંશે હોંશે ને પુરા વીશ્વાસથી કરી હતી. બીજું પગલું આંબલામાં ગ્રામદક્ષીણામુર્તીરુપે ભર્યું  ત્યારે આજુબાજુનાં ગામડાં સહીતની આંબલા ગામની પ્રજાએ એને ઉપાડીને પુજ્યું હતું. આ ત્રીજું પગલું લોકભારતીસાવ નોંધારી લાગતીતી તોય અનેક જગ્યાએથી એને મદદ મળતી જ રહી. જમીનમાં થતા પાકો, બાગાયત, ગૌશાળા ઠીક ઠીક ઉત્પાદનો આપી રહેતાં. દરેક વીદ્યાર્થી પણ દરરોજના ચારેક કલાક શારીરીક શ્રમ આપે જ. એ શ્રમનું વળતર એને મળે તે એની શીક્ષણ ફી ગણી લેવાતી. મા-બાપને એના ભણતરનો બોજ એટલો ઓછો રહેતો.

અન્ય કોલેજોમાં જતા યુવાનો ખીસામાં પૈસા રાખે, કેટલાકનાં ખીસામાં વ્યસનોનાં મારણોય ભર્યાં હોય, જેથી સમય મળ્યે ધુમાડા કઢીને પ્રદુષણ વહેંચી શકાય. ખીસામાંનો દાંતીયો એ એનું સૌંદર્યપ્રસાધન ! લોકભારતીની અમારી કોલેજમાં અમારે કોદાળી-પાવડો-દાતરડાં રહેતાં ! એમાંથી અમારો શીક્ષણખર્ચ નીકળી જતો. અમે ધુમાડાને બદલે પરસેવો કાઢતા ! એ પાછો આંબા-ચીકુ-નાળીયેરનાં ખામણાંમાં સીંચાતો. એન.સી.સી.નાં વીદ્યાર્થીની છાતીનું માપ કાઢવામાં આવે એ રીતે મનુભાઈ-દર્શક- અમારી હથેળીયુંમાં પડેલાં આંટણને તપાસતા, ને ધન્યવાદ એ આંટણને આધારે આપતા; કુમળી હથેળીયું ગેરલાયકાત ગણાઈ જવાની દહેશત રહેતી !

છાત્રાલયોની આજુબાજુમાં નહાવા-ધોવાનાં નળ અને ઓરડીઓ હોય. ઉનાળામાં પાણીની તંગીને કારણે અને શીયાળામાં જરુરી ગરમાવાની તંગીને કારણે નહાવાનું કષ્ટદાયક રહેતું ! છતાં ઉનાળે નહાવામાં ઉત્સાહ રહેતો. શીયાળાની ઠંડીના બહાને ઓરડીમાં નહાવાનું ગોઠવી લીધું હોય એટલે પછી કોણ કેટલું નહાયું ( કે પછી ન નહાયું)એનો હીસાબ આપવો પડતો નહીં. માથું ભીનું દેખાય એટલે ચાલી જતું ! શીયાળામાં જેની તંગી નહોતી રહેતી એ પાણીને ઉનાળા માટે બચાવી લીધાનું ગૌરવ અમે જાતે લઈ લેતા.

શરીરશ્રમ અને સ્નાન પછીનો તરતનો કાર્યક્રમ પેટને ઠાંસીને સજા કરવાનો રહેતો. સાંજે પણ જમવાનું હોય છે એનો ખ્યાલ ન રહે એટલી હદે જમવામાં તલ્લીન થઈ જવાતું. અર્જુનને દેખાતી પક્ષીની આંખ જેવી જ અમને અમારી થાળી દેખાતી !

લોકભારતીનાં રસોડાં કાંઈ કોલેજોની કેન્ટીનો, ક્લબો કે મેસ નહોતાં; દરેક છાત્રાલયમાં જ એનું રસોડું હતું. સગવડ ગણો તો સગવડ ને તકલીફ ગણો તો એ, પણ એ રસોડાને રસોઈ માટે મહારાજો નહોતા. મહારાજને નામે એક ભાઈ અને મદદનાં-સફાઈનાં કામો માટે એક બહેન એમ બે જ વ્યક્તી. મહારાજને અમારું નાનકડું લશ્કર મદદ માટે આપવામાં આવતું, જે દર અઠવાડીયે બદલાતું રહેતું. શાક સમારણ કાર્ય, ભાખરી-રોટલીનું વણાટ કાર્ય ને બાજરીના રોટલાનું ઘડતર અમારા હાથે થતું, (બદલામાં એ અમને ઘડતો રહેતો અને એમ ભવીષ્ય માટે બહુ ઉપયોગી-બહુઆયામી તાલીમ પણ મળી રહેતી !)તેથી દર અઠવાડીયે એમાં આકાર-વૈવીધ્યને મોકળાશ રહેતી ! રસોઈમાં ફરીયાદો નહીવત્ રહેતી એમાં અમારી તીવ્ર ભુખ ઉપરાંત રસોઈકામમાંની અમારી સક્રીય ભાગીદારી પણ કારણભુત રહેતી !

જમવા અને ભણવા વચ્ચે થોડો સમયાવકાશ રાખવામાં આવતો. ચીક્કાર ભરેલા પેટે આ ખાલી સમયનો સદુપયોગ અમે ભરપેટ કરતા. કેટલાક વામકુક્ષીમાં વ્યસ્ત રહેતા તો કેટલાક આવનારા જ્ઞાનપ્રાપ્તીના સમયની તૈયારીઓ પણ કરતા. આ સીવાયની પણ કેટલીક પ્રવૃત્તીઓ નવરાશના આ સમયમાં થતી. ક્યાંક કોઈ બુશર્ટ-બાંડીયાને બટન ટાંકતું હોય તો કોઈ લેંઘાને ઝડકો ભરતું જોવા મળે. કોઈ ઘરે ટપાલ લખતું હોય  તો કોઈ વળી રાષ્ટ્રીય હીતની ચીંતા કરતું ને અન્યને કરાવતું જોવા મળે ! કેટલાકને આ સમય જ નહાવાનો હોય આગામી વર્ગોમાં આવનારી ઉંઘના નીવારણાર્થે સ્તો !

લોકભારતીની બપોર આખી ભણવા માટેની. ઋતુ ઋતુની હવા, એ હવા મુજબ હોંકારો ભણતાં વૃક્ષો અને ટહુકતાં પક્ષીઓ; ક્યાંક દુર દુરથી આવતો કુવા ઉપરનાં યંત્રોનો અવાજ, કશા જ કારણ વીના કે પછી કાંઈ કામ નથી એટલેય, હવામાં એકાદ વડચકું ભરી લેતાં કુતરાં, બાજુના જ વર્ગોમાંના કોઈ એકાદ આખા વર્ગનું ઓચીંતાનું ફુટી નીકળતું ને સંભળાઈ જતું સામુહીક અટ્ટહાસ્ય….વગેરેને જો ખલેલ કહેવી હોય તો તે આ ભણતરના સમયની ખલેલ હતી. બાકી તો ફક્ત પીત્તળનો ઘંટ એની ફરજના ભાગ રુપે નીયત સમયે દખલ રણકાવતો રહે. આ બધી કહેવાતી દખલો વચ્ચે પાઠ્યપુસ્તકોને ઉકેલતાં રહેવાની મજા લોકભારતીનાં ભણતરને ભાર વીનાનું કરી દેતી.

અહીં પાઠ્યપુસ્તકો હતાં પણ અમારા અભ્યાસક્રમો પાઠ્યપુસ્તકોમાં પુરાઈ રહેતા નહીં. અમારું ભણવાનું આગળ કહ્યું તેમ, રહેવા-કારવવાની વચ્ચે જ હતું. જે જીવાતું હતું (છાત્રાલયજીવન) તેનેય ભણતરનો ભાગ બનાવી દેવાયો હતો. એનાથીય વળી બીજી બાબત એ પણ હતી કે પાઠ્યપુસ્તકોમાં હતું તેને શીખીને જીવનમાં કસોટીએ ચડાવી જોવાનું હતું. વીદ્યાવીસ્તાર” (EXTENTION) એ અમારે એક સો ગુણનો પ્રાયોગીક કક્ષાનો વીષય હતો. જે ભણ્યા હોઈએ એને આજુબાજુનાં ગામડાંઓમાં કસી બતાવવાનું હતું ! અમારું શીક્ષણ ગામડાંના જીવન વચ્ચે સ્થાન ધરાવતું હતું. જીવતરના પાઠો ભણવાના હતા, તો ભણતરમાંના છપાએલા પાઠોને ગામડે ઉપયોગમાં લઈ જવાના ને લઈ જોવાના હતા ! પાઠ્યપુસ્તકની કવીતા અને ગામડાંમાં ગવાતાં પરભાતીયાંનો મેળ ત્યાં જઈને અને જરુર પડે રાત-દીવસ ત્યાં રહીનેય બેસાડવાનો હતો. ખેતીવાડીના પાકોની ફેરબદલી, મીશ્રપાકોનાં પરીણામો, નવાં ખાતર-બીયારણોની ચકાસણી વગેરે અનેક બાબતોને ખેતરોમાં જઈને બતાવવા-ચકાસવાની હતી.

લોકભારતીના વીદ્યાર્થીને તો વહેલી સવારથી રાત સુધીમાં જીવનમાં કામ લાગે એવું કેટકેટલું શીખવા મળી રહેતું ! મોટાભાગની પ્રવૃત્તીઓનું સંચાલન વીદ્યાર્થીમંડળ દ્વારા જ થાય. ગૃહકાર્ય અને શ્રમકાર્યનાં આયોજનો, ભોજનની સમગ્ર વ્યવસ્થા અને તેના હીસાબો, રસોઈ કરવી, પીરસવું, સફાઈકામ, વર્ગોની વ્યવસ્થા, સમયપત્રક, પ્રાર્થના અને તેની પછીનાં રોજ રોજનાં નવાં નવાં વ્યાખ્યાનો, મનોરંજન કાર્યક્રમો, પ્રવાસ વગેરેમાં વીદ્યાર્થીઓ જ આગળ હોય; અધ્યાપકો, કાર્યકરો તો જાણે મદદમાં હોય તેમ પાછળ રહીને જરુર પુરતું માર્ગદર્શન આપે !

અમારે પરીક્ષાઓ હતી પણ સાવ બોજ વીનાની જાણે. પરીક્ષામાં નીરીક્ષણ (સુપરવીઝન) લગભગ જોવા ન મળે ! નીરીક્ષક ઉત્તરવહીઓનો ઢગલો લઈને એક બાજુ બેસે. વીદ્યાર્થીઓ જાતે આવીને લઈ જાય. પ્રશ્નપત્રો પણ ક્યારેક એ રીતે જ વહેંચી દેવામાં આવે ! પરીક્ષા આપવા માટેની બેઠક દરેકની નીશ્ચીત ન પણ હોય ! મનગમતી જગ્યાએ બેસી શકાય. છુટાછવાયા બેસીને ટાઢેકોઠે ઉત્તરવહીઓ લખવાની ! બેઠાં બેઠાં કંટાળીને નીરીક્ષક (સુપરવાઈઝર) ક્યારેક ક્યારેક ચક્કર લગાવે. ચોરી ન જ થાય એવું કાંઈ નહીં. થાય પણ ખરી. પણ અધ્યાપકને દરેક વીદ્યાર્થી સાથે એટલો બધો જીવંત સંપર્ક હોય કે એકંદરે ’ (બી ક્લાસ) લાવતો વીદ્યાર્થી ઓચીંતાનો કક્ષા લાવે ત્યારે એની સાથે મળીને સ્પષ્ટતાઓ થાય. નાનીમોટી પરીક્ષામાં તો વીંછીનો આંકડો (ડંખ)જ કાઢી નાખ્યો હોય તેવું નીર્ભય વાતાવરણ રહે એટલે ચોરીની શક્યતા જ નહીંવત્ હોય.

હકીકતે લોકભારતીની પરીક્ષાઓ વીદ્યાર્થીને શું નથી આવડતું તેની ફોજદારી તપાસ માટેની નહીં પરંતુ તેને જે આવડે છે તેનું મુલ્યાંકન કરનારી બાબત ગણાતી. નીરીક્ષકો વીદ્યાર્થીને કાંઈ ન સમજાયું હોય તો સ્પષ્ટ કરી આપનારા હોય. જુદા જુદા વીષયોમાં અન્ય સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તીઓ પણ વીદ્યાર્થીઓની કક્ષા સમજવા માટે અને જે તે કક્ષાથી ઉપર ઉઠવા માટે થતી, જેમાં ચર્ચાસભાઓ, નીબંધ-સ્પર્ધાઓ, જેમાં માર્ક્સ નહીં પણ ગુણવત્તા મુજબની કક્ષા નક્કી થતી તે, કેટલાંક તો નાટ્યરુપાંતરો ને એની ભજવણી સુધ્ધાં, દળદાર હસ્તલીખીત અંકોનાં સંપાદનો, તહેવારોની ઉજવણીમાં વણી લેવાતા અનેક વીષયો વગેરે બાબતો એવી હતી જે પરીક્ષા સીવાય પણ જ્ઞાનને ચકાસતી રહે ને વધારતી પણ રહે.

અધ્યાપકો અમારું સર્વસ્વ હતા. એ શીક્ષકોય હતા અને ગૃહપતીઓય હતા. તેઓ જ પરીક્ષકો હતા ને તેઓ જ માવતર હતા. મુળશંકરભાઈ (મુ.મો.ભટ્ટ)ને સૌ ભાઈકહે પણ એ વીદ્યાર્થીઓની માતા હતા. નાનાદાદા (નાનાભાઈ ભટ્ટ)ને ફક્ત તસ્વીરમાં જોયા હતા. પણ સદા તેઓ અમારી આંખ સામે જ રહ્યા. કંઈ પણ ખોટું કરવાનો વખત આવે ત્યારે આ નાનાદાદા, ભાઈ અને બુચદાદા નજર સમક્ષ આવીને ઉભા જ હોય !! લોકભારતીછોડ્યા પછીય આટલાં વર્ષો દરમીયાન આ બધા ગુરુજનોએ અમારી કંઈ કેટલીય નબળાઈઓને તણખલાની જેમ એક બાજુ કરી દેવાની તાકાત આપ્યાં કરી છે !

નાનાદાદા અને બુચદાદાની નીયમીતતા એક અચરજ હતું !  40 વર્ષથીય વધુ અધ્યાપનકાર્ય કરનાર બુચદાદા (ન.પ્ર.બુચ) લખે છે કે તેઓ 40 વર્ષમાં એક પણ દીવસ એક મીનીટ પણ મોડા વર્ગમાં આવ્યા નથી !! મનુદાદા (દર્શક) ડોલતા ડોલતા આવે. મોડાય પડી જાય. પણ એવી તો મઝા પડે કે એમના વર્ગમાં વર્ગ પુરો થવાનો ડંકો ઘણી વાર ન સંભળાય ! પછીના વર્ગના અધ્યાપક વર્ગ લેવા આવી ગયા હોય ને મનુભાઈ એકાગ્ર ચીત્તે ભણાવતા હોય તો તેઓ શાંતીથી પાછલી હરોળમાં બેસી જાય !

અમારા સમયના અધ્યાપકો જીવનશીક્ષકો હતા. પોતે જેવું ભણાવતા તેવું જ તેઓ જીવતા. અમે તેમની જીવનશૈલીએ ઘડાયા. એમની જ તાકાતે અમે ક્યારેય, ક્યાંય પાછા પડ્યા નહીં. અમારા ગૃહપતી ને અમારા અધ્યાપકનાં કાર્યો જુદાં હોવા છતાં બંનેનાં કાર્યો એકમેકમાં ભળી જતાં. જેઓ જીવનના પાઠો શીખવતા તેઓ જ પાઠમાંથી જીવન શોધી આપતા. લોકભારતીની પ્રાર્થના પછીનાં વ્યાખ્યાનો અને સવાર અને બપોરની પ્રાસંગીક વ્યાખ્યાનસભાઓમાં દેશ-વીદેશના વ્યાખ્યાતાઓ આવતાં એ બધું અમારે માટે ધન્યતાના પર્વ સમું હતું. આ ત્રણેય તત્ત્વોએ અમને સૌને લોકભારતીની બહારની દુનીયા (ભૌતીક દુનીયાના વીચારતત્ત્વની દૃષ્ટીએ અને આધ્યાત્મીક દુનીયાના વીચારતત્ત્વની દૃષ્ટીએ પણ)નો અવીસ્મરણીય અનુભવ કરાવ્યા કર્યો છે.

નાનાદાદાએ ક્યાંક સાચું જ નોંધ્યું છે : કેળવણીના કેન્દ્રમાં નથી અભ્યાસક્રમ કે નથી અધ્યાપક; નથી મકાન કે નથી ઉપસ્કર; નથી પરીક્ષા, નથી માર્ક, નથી નંબર, નથી પાઠ્યપુસ્તકો; જીવતો-જાગતો વંશ-પરંપરાના સંસ્કારો લઈને આવેલો, અમુક સંજોગોમાંથી પસાર થયેલો એવો વીદ્યાર્થી કેળવણીના કેન્દ્રમાં છે અને હોવો જોઈએ.

અમારું એ ગૌરવ છે કે અમે પણ એક તબક્કે લોકભારતીના વીદ્યાર્થી હતા. લગભગ પાંચ દાયકા બાદ આજે પણ એ જ પદ પર હોવાનો અહેસાસ એ અમારી ધન્યતા છે !!

––––––––––––––––––––––––––

* ‘દૃષ્ટિસામયીક માટે લખાયેલો લેખ. (સૌજન્ય : ‘કોડિયું’)

વર્તમાન શિક્ષણ-પદ્ધતિ શી હોઈ શકે: ‘લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ’

– સંજય ચૌધરી

[સુપ્રસિદ્ધ આદર્શ શૈક્ષણિક સંસ્થા ‘લોકભારતી’ વિશેના શ્રી રમેશભાઈ દવે દ્વારા લિખિત પુસ્તકનો શ્રી સંજયભાઈએ અહીં વિસ્તૃત પરિચય આપીને આસ્વાદ કરાવ્યો છે. આપ સંજયભાઈનો આ સરનામે srchaudhary@gmail.com અથવા આ નંબર પર +91 9327726371 સંપર્ક કરી શકો છો. પુસ્તક વિશેની માહિતી લેખના અંતે આપવામાં આવી છે. ]

શૈક્ષણિકસંસ્થામાટે ત્રણ પાયાનાં ઘટકો છે – વિદ્યાર્થીઓ, અધ્યાપકો,કાર્યકરો તથા સંચાલકો. આમાંનો એક પણ ઘટક નબળો હોય તો સંસ્થાનો વિકાસ શક્ય નથી.સણોસરા ગામની લોકભારતી સંચાલિત પ્રાથમિક શાળા, આંબલા ખાતેની ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ લોકશાળા અને લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠજેવી નાનાભાઈ ભટ્ટે સ્થાપેલી નાની મોટી શાળાઓમાં રમેશ ર. દવેનાં તનમન ઘડાયાં છે. લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ અંગે પુસ્તિકા લખવા અંગે રમેશભાઈને આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે તેમણે તેને સહર્ષ સ્વીકાર્યું. પોતાના પ્રારંભિક જીવનનાં પચ્ચીસેક વર્ષ જે શાળાઓ અને તેમના સ્થાપકોના નર્યા સદભિઃ સંગેઃ ગાળ્યાં હોય તે વિશે લખવાના અનુભવને આનંદપર્વ ગણાવતાં લેખક, પુસ્તકની શરૂઆત ફ્લેશબેકથી કરે છે. પુસ્તકનાં પ્રકરણોનો સાર, મુદ્દાઓ, લેખકે રજૂ કરેલા વિચારો તેમ જ અવલોકનનોંધથી આ ગ્રંથપરિચયનો આરંભ કરું છું.

વિક્રમ સંવત 2009ની વૈશાખી પૂર્ણિમા (અર્થાત્ 28મી મે, 1953)ના મંગલજ્ઞાનદિને, કાકા કાલેલકરના આશીર્વાદથી આરંભાયેલી ‘લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ’નું ઉદ્ઘાટન, તત્કાલીન સૌરાષ્ટ્ર સરકારના મુખ્યમંત્રી શ્રી ઉછરંગરાય ઢેબરના હાથે થયું હતું. ગુજરાતની સર્વપ્રથમ આ ગ્રામવિદ્યાપીઠને ‘લોકભારતી’– એવું મઝાનું નામ કવિ-મનિષીઉમાશંકર જોશીએ આપ્યું હતું. આ નામ જ સૂચવે છે કે આ વિદ્યાપીઠમાં લોક અને ‘ભારતી’ કહેતા સરસ્વતીરૂપ વિદ્યાનું સુભગ મિલન રચાવાનું છે ! ઉદ્¬ઘાટક ઢેબરભાઈએ આ સંસ્થાને ‘એક અકિંચન બ્રાહ્મણની મહાન – અમૂલી ભેટ’ ગણાવી હતી.

લોકભારતી સંસ્થાની સ્થાપના નિમિત્તે નાનાભાઈ ભટ્ટ, મનુભાઈ પંચોળી અને સાથીદારો પ્રાતઃકાળના શુભમુહૂર્તે,ખેડાયેલા ખેતરનાં ઢેફાં ભાંગીને તેને વાવણીલાયક સમથળ બનાવીને આગવું ભૂમિપૂજન કરે છે !ગ્રામવિદ્યાપીઠનો આ આશ્ચર્યજનક કાર્યારંભ પોતે જ આ સંસ્થા દ્વારા થનારા ગ્રામસમાજના નવનિર્માણનો સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે. એ સંદેશથી જ ફલિત થાય છે કે સમાજોપયોગી, ઉત્પાદક ક્ષમ સમેતની જીવનલક્ષી કેળવણી જ લોકભારતીનું સર્વપ્રથમ અને સર્વોપરી ધ્યેય બનશે.
લોકભારતીની સ્થાપના પૂર્વે છેક 1910માં, ભાવનગર શહેરમાં દક્ષિણામૂર્તિછાત્રાલય-વિનયમંદિરની સ્થાપના કરતી વેળા, પોતાના આરાધ્યએવા દક્ષિણામૂર્તિદેવની પરંપરિત પૂજા-અર્ચના ઢબે કરનારા નાનાભાઈ 43 વર્ષ પછી લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠની સ્થાપના સમયે શ્રમયજ્ઞરૂપે, ધરતીની પૂજા-અર્ચના કરે છે. ધ્રુવસ્થ આ બે પૂજાવિધિથી અનાયસ ફલિત થતું સત્ય તો, નગરવાસી પ્રૉફેસર અને નથ્થુરામ શર્માના પટ્ટશિષ્ય નૃસિંહપ્રસાદ ભટ્ટના વિરાજીત દક્ષિણામૂર્તિદેવનું, નાનાભાઈમાં થયેલા એમના રૂપાંતરણ દરમ્યાન કાળક્રમે લાઘેલું અને આવનારા સમયમાં સર્વાધિક પ્રસ્તુત બની રહેનારું નિરાળું રૂપ જ છે !

આંબલા અને મણારની લોકશાળાઓતથા સણોસરા ખાતેની લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરવા માટે નાનાભાઈને પ્રેરનારાં વિવિધ પરિબળો વિશે વિચારીએ તો એમની તેજસ્વી બુદ્ધિમત્તા, ગાંધીસંપર્કથી લાધેલી જીવન-સમજ, આવનારા સમયનું સમુચિત અવલોકન કરતું દૂરંદેશીપણું, ખેતીકામ પર નભતા છેવાડાના માણસોને મદદરૂપ થવાની નિસબત્ત ને ખેવના, ડેન્માર્કમાં સફળ થયેલી ‘ફોક સ્કુલ્સ’– લોકશાળાઓ – નો અભ્યાસ-પ્રવાસ તથા રાધાકૃષ્ણન શિક્ષણપંચના શિક્ષણવિદ્ સભ્ય ડૉ. એ. ઈ. મોર્ગને ભારતમાં થઈ રહેલા ઉચ્ચ શિક્ષણની મર્યાદાઓ ચીંધીને, ગ્રામવિદ્યાપીઠની રચના દ્વારા થવા જોઈતા ઉચ્ચ્ શિક્ષણને આપેલું પ્રાધન્ય – આપણી નજર સમક્ષ સૌપ્રથમ ઉપસી આવે છે. અલબત્ત, આ તમામ બાબતોની જેમ જ, ભાવનગર છોડીને એકલવીર સમા આંબલા પહોંચેલા નાનાભાઈને, એમના આ નવ્ય પ્રયાણમાં તનમનથી જોડાનારા મનુભાઈ, મૂળશંકરભાઈ, બુચભાઈ તથા રતિભાઈ જેવા સૂઝસમજ ધરાવતા સંનિષ્ઠ સાથીદારોના સમર્પિત સહયોગનું મૂલ્ય પણ લગીરેય ઓછું નથી.

ભાવનગરમાં શામળદાસ કૉલેજમાં ઇતિહાસના અધ્યાપક તરીકે કામ કરતા નાનાભાઈ ભટ્ટે, મેકૉલે પ્રેરિત અને રચિત બીબાંઢાળ શિક્ષણ પદ્ધતિ છોડીને જીવનલક્ષી કેળવણી આપવા માટે નોકરીમાંથી રાજીનામું મૂકીને 1910માં 28 ડિસેમ્બરે બાળકોના શિક્ષણ માટે દક્ષિણામૂર્તિ સંસ્થાની સ્થાપના કરી. પોતે સ્થાપેલી દક્ષિણામૂર્તિની શાળામાં માત્ર શહેરનાં બાળકો જ ભણીગણીને શહેરોમાં જ સ્થાયી થાય છેતેથીગામડાંનાં બાળકો તો યોગ્ય શિક્ષણથી વંચિત રહી જાય છે તે જાણ્યા પછી દેશની મોટા ભાગની વસ્તી જ્યાં રહે છે તે ગ્રામ્ય વિસ્તારો માટે અનુકૂળ શિક્ષણ પ્રથાની સ્થાપના કરવા માટે 1938-39માં આંબલા ખાતે ગ્રામ દક્ષિણામૂર્તિ લોકશાળાની સ્થાપના કરે છે. દક્ષિણામૂર્તિ ખાતે ગૃહપતિ તરીકે થોડોક સમય કામ કરનાર મનુભાઈ પંચોળીએ, ‘સર્વોદય અને શિક્ષણ’ પુસ્તકમાં નોંધ્યું છે કે, ‘દક્ષિણામૂર્તિની સિદ્ધિઓ તો ઘણી હતી પણ તે ગાંધીએ શીખવી હતી તેવી અને દરિદ્રનારાયણની વિચારપૂર્વકની સેવા પ્રેરનારી, તે માટે ઘડતર કરે તેવી કેળવણી ન હતી. એટલે મેં એક દહાડો નાનાભાઈને કહ્યું, ‘તમને સૌને સરસ રસોઈ બનાવતાં આવડી પણ પીરસતાં ન આવડ્યું. ગામડાંની જે પ્રજા સાચું ભારત છે, તેને માટેની આ કેળવણી નથી.’ એટલે કે નાનાભાઈએ દક્ષિણામૂર્તિમાં કેળવણીનો કસબ તો ખીલવ્યો, તેની પદ્ધતિનું નિર્માણ પણ કર્યું પરંતુ પોતાની એ આવડત દેશના નીચલા થરના અને ગામડાંમાં રહેતા વિદ્યાર્થીઓને ન ધરી શક્યા.

સૂચિત સ્પષ્ટતા પછી મનુભાઈ નાનાભાઈની મદદથી ગામડાંમાં કામ કરવાના ઉદ્દેશથી બપાડાની શાળામાં જોડાય છે પરંતુ દક્ષિણામૂર્તિ છોડતી વખતે, જ્યારે પણ નાનાભાઈ ગામડાંમાં પોતાની સંસ્થાની સ્થાપના કરશે ત્યારે પોતે ત્યાં સૌથી પહેલાં જોડાશે, તેવા વચને પણ બંધાય છે. દક્ષિણામૂર્તિ છોડીને નાનાભાઈ આંબલા પહોંચી ગયા છે તેની જાણ થતાં જ સૌથી પહેલા સાથીદાર તરીકે મનુભાઈ તેમની સાથે જોડાય છે.

ફક્ત ચાર વિદ્યાર્થીઓથી ગ્રામશાળા શરૂ કરતી વખતે નાનાભાઈ, માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન આપવાને બદલે બાળકોના નખ કાપવાનું, વાળ ઓળી આપવાનું તથા નદીએ લઈ જઈ તેમને નવડાવવાનું કામ કરવાની સલાહ પોતાના સાથીદારોને આપે છે. ગ્રામશાળામાં ચરખો ચલાવવાની સાથે સાથે સંસ્થાની આર્થિક સ્વાયત્તા માટે ખેતીકામ પણ શરૂ કરાવે છે, જેમાં વિદ્યાર્થીઓ જ નહિ, અધ્યાપકો પણ હોંશથી જોડાય છે.શરૂઆતથી જ ખેતી ઉપરાંત સમાજોપયોગી વિવિધ ઉત્પાદક શ્રમ, જેવા કે વણાટકામ, સુથારીકામ, લુહારીકામ, સીવણકામ વગેરે પર પણ આ કેળવણીમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.પણ આ સાહસની શરૂઆતથી જ અનેક પ્રકારની સમસ્યાઓનો આ લોકોએ સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમ કે લોકશાળામાં સવર્ણ અને હરિજન વિદ્યાર્થીઓ એક જ પંગતે બેસીને જમતા – તે સ્થિતિ તત્કાલીન ગ્રામજનોને સ્વીકાર્ય ન હતી. નાતજાત અને ઊંચનીચના વાડાઓ, સશક્ત વર્ગ દ્વારા નિર્બળ લોકોનું થતું શોષણ, ગરીબી અને અજ્ઞાનને કારણે વકરતા રોગો, વ્યક્તિગત સ્વાર્થ આડે જનહિતનાં કાર્યોની થતી ઉપેક્ષા વગેરે અનિષ્ટો સામે પણ ઝઝૂમવાનું હતું. વળી, લોકશાળાને કોઈ માન્યતા મળી ન હતી. ભણાવવાના ભાગ રૂપે નાનાં-મોટાં કામો કરવાનાં હતાં એટલે વિદ્યાર્થીઓ શોધવા માટે આસપાસનાં ગામોમાં જવું પડતું. પ્રારંભમાં કુંડલાનાં નેસડી, ચરખડિયા, ચારોડિયા અને ત્યાર બાદરાજકોટ બાજુનાં મોટીમારડ, છાડવાવદર, કોલકી, ભાયાવદર, માલપરા વગેરે ગામોએ પોતાનાં બાળકોને લોકશાળામાંમોકલીને સાનુકૂળ પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. નાનાભાઈ અને મનુભાઈ એમના વિદ્યાર્થી-કિશોરો સાથે જ જમતા, રમતા, ભણાવતા, સાથે બોર ખાતા અને ચોમાસે પૂરચઢી નદીએ નાહવા પણ જતા.

ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ લોકશાળાએ તળાજા પાસે મણારમાં લોકશાળા શરૂ કરી ત્યારે મનુભાઈએ એ વિસ્તારના આગેવાનો સમક્ષ પહેલી માંગ ખેતીવાડી માટેની જમીનની કરી હતી કેમ કે આવી સ્વાયત્ત સંસ્થા ખેતી દ્વારા સ્વાવલંબી થવી જોઈએ અને એમ થાય તો જ પેલી સ્વાયત્તતા જાળવી શકાય. થોડાક દિવસોમાં દસ્તાવેજ તૈયાર થયા અને મહિનામાં ત્રણ ગામ વચ્ચેની જમીન મળી ગઈ. પહેલી વાવણી વખતે આસપાસનાં ગામનાં લોકો 80 હળ, દંતાળ ને વાવણિયાં લઈને આવ્યા હતાં! આરંભમાં આ જમીનમાં અધ્યાપન મંદિર અને લોકશાળાના શ્રમશિબિરો ચલાવ્યા. આંબલા-મણારની આવી સામૂહિક જહેમત રંગ લાવી, સૌરાષ્ટ્ર સરકારે લોકશાળાના અભ્યાસક્રમને સ્વીકાર્યો, સૌરાષ્ટ્રમાં અનેક લોકશાળાઓ સ્થપાઈ જે ક્રમશઃ વધીને 245 જેટલી થઈ.

1934માં ગાંધીજીએ પોતાની મૂળ વાત દોહરાવતાં કહ્યું, ‘આપણી વિદ્યાપીઠ હવે ગામડાંમાં જઈને વસે. ગામડામાં વિદ્યાપીઠ એટલે શું તેનો વિચાર કરીએ. યુનિવર્સિટી કેળવણીનો ઉદ્દેશ તો દેશના સ્વાતંત્ર્ય માટે જીવે અને મરે એવા સાચા લોકસેવકો પેદા કરવાનો હોવો જોઈએ…હું ભાર તો પ્રાથમિક શાળાઓ ઉપર દેવા ઇચ્છું છું. પ્રાથમિક શાળાઓની ઉપર વિદ્યાપીઠ વધારે ધ્યાન આપે, તેને વિશે વધારે જવાબદારી લે એમ ઇચ્છું છું…’ 1937માં ગાંધીજીએ વર્ધામાં બુનિયાદી – નઈ તાલીમની યોજના રજૂ કરી, જેમાં ‘કેળવણીના કેન્દ્રમાં સમાજોપયોગી, સર્વત્ર શક્ય અને ઉત્પાદક શરીરશ્રમ સમેતનું શિક્ષણ સમગ્ર જીવનશૈલી સંદર્ભે અપાય અને એ ઉત્પાદક શરીરશ્રમથી થયેલી આવકથી જ શાળાનો નિભાવ થાય’એ વિચાર રહેલો હતો.

ગાંધીજીને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે નઈ તાલીમના વ્યાપક અને સઘન અમલીકરણ દ્વારા ગ્રામીણ સમાજને સ્વાવલંબી ને સુરક્ષિત કરવો હોય તો તેમાં પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ એવા તબક્કા-ભેદથી ન ચાલતાં, સમગ્ર શિક્ષણપ્રણાલીને નઈ તાલીમ અનુસાર ઢાળવી જરૂરી બનશે. આ કામની જવાબદારી એમણે હિન્દુસ્તાની તાલીમી સંઘને સોંપી, જેણે સમગ્ર શિક્ષણપ્રણાલીને પાંચ તબક્કામાં વિભાજીત કરી.

‘ડૉ. રાધાકૃષ્ણન યુનિવર્સિટી કમિશન’ની કામગીરીના ફળસ્વરૂપ, 1949માં પ્રકાશિત અહેવાલમાં અમેરિકાના ડૉ. આર્થર ઈ. મોર્ગનનો લેખ‘હાયર એજ્યુકેશન ઈન રિલેશન ટુ રૂરલ ઇન્ડિયા’ હતો. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠે તેનો ગુજરાતી અનુવાદ કરાવી ‘ગ્રામવિદ્યાપીઠ’ (1951) પુસ્તકરૂપે પ્રકાશિત પણ કર્યો હતો.મોર્ગને કરેલા દિશાનિર્દેશની નાનાભાઈ ઉપર ઊંડી અસર પડી હતીઅને તે પુસ્તકની પ્રસ્તાવના પણ તેમણે લખી હતી. હિંદમાં ગામડાઓની બરબાદી, ગ્રામીણ પ્રજા અને યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચેનું વધતું અંતર, ગાંધીપ્રણીત વર્ધાયોજના, ગામડાં માટેની શાળામાં કામ અને સ્વાવલંબન, ગ્રામ-મહાવિદ્યાલય (કૉલેજ), ગ્રામવિદ્યાપીઠ, સ્ત્રીશિક્ષણ, પાયાની કેળવણી, શારીરિક કેળવણી, ગ્રામસમાજ માટેના નવા હુન્નર-વ્યવસાયો અને તેનું ઔદ્યોગીકરણ, ગ્રામવિદ્યાપીઠનું કાર્યક્ષેત્ર અને અભ્યાસક્રમ તથા ગ્રામલક્ષી કેળવણીના વિષયો વગેરે મુદ્દાઓ પર એ પ્રસ્તાવનામાં એમણે વિશદતાપૂર્વક વિસ્તારથી લખ્યું છે.

ડૉ. મોર્ગને એમણે ચીંધેલી દિશામાં આગળ વધવાના ઉપાયો પણ સૂચવ્યા હતા, “અમારો અભિપ્રાય એવો છે કે હિંદનાં ગામડાંને ઘટક તથા નિયામક તત્ત્વ તરીકે રાખીને નવું હિંદ સર્જવાનું કામ કોઈ નવી, જુદી અને સ્વતંત્ર સંસ્થાનું જ હોઈ શકે કે જે સંસ્થા પોતાનું સ્વરૂપ પોતાની રીતે ઘડવાને સ્વતંત્ર હોય.”ઉદ્યોગ-વ્યવસાય વિકસાવવા માટે શિક્ષણમાં બૌદ્ધિક વિષયોની સાથે જરૂરી એવા હિસાબકિતાબ, વેપારવ્યવસ્થા, વહીવટ તેમ જ કાયદા-કાનૂન અને રાજ્યવહીવટ જેવા વિષયોની સમજ અને તાલીમ પણ જરૂરી છે. આના કારણે તૈયાર થયેલા ખેડૂત, કારીગર, ઇજનેર, વકીલ, દાકતર અને શિક્ષક માત્ર એક જ શાખાનું જ્ઞાન પામે તેને બદલે પોતાના વ્યવસાય તેમ જ સમગ્ર જીવન માટે જરૂરી તાલીમ, માહિતી અને જ્ઞાન મેળવી શકે, તે પ્રકારે વિદ્યાર્થીનું ઘડતર કરવું જોઈએ. (પૃ. 32-37)લોકભારતી સંસ્થાની રચના પાછળ ગાંધીજી અને ડૉ. મોર્ગનના લેખોને શરૂઆતનાં પ્રકરણોમાં મુદ્દાસર તથા ક્રમબદ્ધ રીતે વણી લેવામાં આવેલા છે.
નાનાભાઈની વિચારસરણી અને લોકભારતીના શિક્ષણકાર્યની આધારસ્તંભરૂપ બાબતો : ડૉ. મોર્ગનની વાતોથી નઈ તાલીમ અને બુનિયાદી કેળવણી સાથે સંકળાયેલા કેળવણીકારો પ્રભાવિત હતા અને નાનાભાઈ અને મનુભાઈ પર તેમના વિચારોની વ્યાપક અને સઘન અસર હતી તથા તે દિશામાં તેઓ સતત વિચારતા રહ્યા હતા. આંબલાની ગ્રામશાળામાં નિશાળનું ભણતર પૂરી કરનાર વિદ્યાર્થીઓ કૉલેજનું શિક્ષણ યોગ્ય લઈ શકે તે માટેની જરૂરી વ્યવસ્થા કરવામાં નાનાભાઈ અને મનુભાઈ રસ લે છે પરંતુ આંબલાની ગ્રામશાળામાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ શહેરોમાં આવેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ભણતી વખતે તેના અલગ પ્રકારના વાતાવરણને કારણે સહજ રીતે ગોઠવાઈ શકતા નથી, તેવી વાત કરવા, જેમણે વિનીત સુધીનો અભ્યાસ આંબલા લોકશાળામાં કરેલો એવા ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ – ગણેશભાઈ ડાભી, યશવન્તભાઈ ત્રિવેદી વગેરે સાથેની ચર્ચાને અંતે ગ્રામવિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરવાના નિર્ણયને બળ મળે છે.

કેળવણીને માત્ર નોકરીનું સાધન ગણવાની પ્રથા દેશના ખૂણે ખૂણામાં રૂઢ થઈ ગઈ હતી છતાં મસ્ત અને અલગારી સ્વભાવના થોડા શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ તો મળી જ આવે – તેવો આશાવાદ નાનાભાઈને હતો જ તેથી જ નવી સંસ્થાની સ્થાપના કરતી વખતે નીચે દર્શાવેલા બે ઉદ્દેશો ધ્યાનમાં રાખ્યા હતા :

1. નવી કેળવણી ગ્રામસમાજને અનુકૂળ હોય અને ગામડાંના નવસંસ્કરણમાં મહત્ત્વનો ફાળો આપે તેવી હોવી જોઈએ.

2. આ કેળવણી સ્વાવલંબી હોવી જોઈએ.

જીવનનાં તમામ ક્ષેત્રો-વિષયો સાથે શિક્ષણનો સેતુ જળવાય તે રીતે ગ્રામવિદ્યાપીઠમાં વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાના વિષયોનીજે યાદી નાનાભાઈએ બનાવી હતી, તેનો ઉદ્દેશ જીવનલક્ષી સર્વાંગી કેળવણી કેવી રીતે પૂરી પાડી શકાય અને તે માટે કઈ કઈ સામગ્રી જોઈએ તે અંગેની સઘન વિચારણા હતી. તેમાં નીચે મુજબના ચૌદ વિષયો હતા :

ખેતીવિદ્યા અને તેને લગતું વિજ્ઞાન અને ઇજનેરીવિદ્યા, પિયત ખેતી માટે જળસંચય અને સિંચન માટેની ઇજનેરીવિદ્યા,ગોપાલન અને ડેરી સાયન્સ, ઘેટાં-બકરાં તથા મરઘાં-બતકાં-ઉછેર, જંગલવિદ્યા, ખનિજવિદ્યા, માછીમારી – મત્સ્યોદ્યોગ, ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ, ગ્રામપંચાયત, આરોગ્યશાસ્ત્ર, સમાજવિદ્યા, ભૌતિકવિજ્ઞાન, સાહિત્ય,સંગીત અને અધ્યાત્મવિદ્યા

નાનાભાઈ સ્પષ્ટ હતા કે ગ્રામવિદ્યાપીઠમાં ભણવા આવનારા વિદ્યાર્થીઓ અને એમનું ઘડતર કરનારા કાર્યકર-અધ્યાપકો ગ્રામાભિમુખ હોવા જોઈએ તેમ જ એ અધ્યાપકોએ વિદ્યા ઉપરાંત શીલની ઉપાસના-સાધના પણ કરી હશે. લગભગ સિત્તેર વર્ષ બાદ લોકભારતીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે તો નાનાભાઈની આ આશા-અપેક્ષા સારી રીતે સંતોષાઈ છે – તેમ રમેશભાઈ જણાવે છે. તેની પાછળનાં અન્ય કારણોમાં મનુભાઈ, મૂળશંકરભાઈ, બુચભાઈ, રતિભાઈ વગેરે જેવા મળેલા તત્પર અને સમર્થ અધ્યાપક-સાથીદારો, સન્માન્ય ટ્રસ્ટીઓ, નિયામક, ઉપનિયામક, વિવિધ વિભાગોના આચાર્યો અને કાર્યકરો છે. લોકભારતીની સમગ્ર કાર્યશૈલી અને વહીવટી પદ્ધતિમાં પદ કે હોદ્દાઓને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું નથી અને સૌ કાર્યકરોની કાર્યનિષ્ઠા અને કુશળતાને જ મહત્ત્વનાં ગણવામાં આવ્યાં છે. અધ્યાપન-શિક્ષણ, છાત્રાલય-સંચાલન તથા વિવિધ વિભાગોનાં વ્યવસ્થાપકીય કામો પણ નિયામક અને આચાર્ય દ્વારા થતી વહીવટી કામગીરી જેટલાં જ મહત્ત્વનાં ગણાયાં છે.

લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠની સ્થાપના વખતે સંસ્થાની નોંધણી વખતે સંસ્થાનાં ઉદ્દેશ-ધ્યેય અને તે સિદ્ધ કરવા માટેની પ્રવૃત્તિઓ નક્કી કરાઈ હતી. દસ્તાવેજમાં પાંચ મુખ્ય ધ્યેયો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા, જેનો સાર રમેશભાઈએ પૃ.58-59 પર નીચે મુજબ જણાવ્યો છે :

“લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં વસતાં લોકોને માટે, સત્ય અને અહિંસાના પાયા ઉપર રચાયેલી અના ભારતીય સંસ્કૃતિ તથા પ્રકૃતિ-પરિવેશને અનુકૂળ થઈ અનુસરનારી તેમ જ માનવવિદ્યાઓ અને વિજ્ઞાનમૂલક શાસ્ત્રોનો, ઉત્પાદક શરીરશ્રમ સાથે અનુબંધ રચીને ગ્રામજીવનલક્ષી ઘડતર કરીને વ્યક્તિને વિદ્યાવંત તથા શીલવાન બનાવે તેવી વ્યાપક કેળવણીની ભૂમિકા રચીને શોષણવિહીન સમાજરચના માટેના પ્રયત્નો કરશે.

આ ઉદ્દેશ બર આવે એ માટે લોકભારતી બાલશિક્ષણ, પ્રાથમિક શિક્ષણ, માધ્યમિક શિક્ષણ, પ્રૌઢ શિક્ષણ, લોકશિક્ષણ, ઉચ્ચ શિક્ષણ, પ્રયોગશાળાઓ – અને પ્રજાકીય શિક્ષણની એવી બીજી પ્રવૃત્તિઓ કરશે તેમ જ એ અંગે જરૂરી પુસ્તકો, પાઠ્યપુસ્તકો, નિયતકાલિકો તેમ જ અન્ય પ્રકાશનો પ્રગટ કરશે.”

લોકભારતીના ઉદ્દેશોને સિદ્ધ કરવા માટે નીચે મુજબની આધારસ્તંભરૂપ બાબતોને અનિવાર્ય ગણવામાં આવી :

ગ્રામલક્ષિતા, સાદગી અને કરકસર, ઉત્પાદક શરીરશ્રમ, સામાજિક પરિવર્તન, સમૂહજીવન, પાઠ્યસામગ્રીનો જીવન સાથે અનુબંધ, માતૃભાષા દ્વારા શિક્ષણ, સહશિક્ષણ અને છાત્રાવાસ, સહઅભ્યાસક પ્રવૃત્તિઓ, લોકશાહી-મૂલ્યોનું જતન (પૃ. 62)

વિરલઘટનાઓઅનેપ્રસંગોનુંનિરૂપણ :લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠની વિશેષતા અને વિશિષ્ટતા ચીંધતાં વિવિધ ઘટના અને પ્રસંગો દૃશ્યાત્મક રીતે વાચક સામે તરી આવે તે રીતે યોગ્ય કથન, વર્ણન અને સંવાદોની મદદથી રમેશભાઈએ લખાણ લખ્યું છે, જેમ કે પ્રથમ પ્રકરણમાં ઢેબરભાઈ લોકભારતીનું ઉદ્¬ઘાટન કરે છે, આરંભના દિવસોમાં મૂંઝાયેલા કાર્યકરો સાથેની વાતચીત (પૃ 20-21), આંબલા લોકશાળામાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે આગવી સંસ્થા ઊભી કરવા અંગે નાનાભાઈ અને મનુભાઈ સાથે થતી વાતચીત તથા સલાહ-સૂચન (પૃ. 27-30),સંસ્થાની મદદથી એમ.એસ.સી.નાઅભ્યાસ માટે અમેરિકા ભણવા જતા રતિલાલ અંધારિયાને તેમની શક્તિ અને મળનાર ડિગ્રી બાદ સંસ્થાનું ક્ષેત્ર તેમના માટે નાનું પડશે તેવી સલાહ આપતા નાનાભાઈ અને જવાબમાં ગ્રામોદ્ધાર માટે પોતાની કટિબદ્ધતા દર્શાવતા રતિભાઈ (પૃ. 68),
અધ્યાપકો ઉપરાંત સંસ્થાના વહીવટી વિભાગના અગ્રણી પણ વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ તેમના જીવનના અનુભવો જણાવે તેવી વ્યવસ્થા લોકભારતીમાં હતી. મધ્યસ્થ કાર્યાલયના હિસાબ વિભાગમાં કામ કરતા જ્યંતીભાઈ શેઠ નોકરીની શોધમાં નાનાભાઈને મળવા આવે છે ત્યારે ખેતરમાં કપાસ વીણતા નાનાભાઈ, મનુભાઈ, મૂળશંકરભાઈ, રતિભાઈ અંધારિયા વગેરેને મળે છે, ત્યારે નાનાભાઈ કપાસ વીણતાં-વીણતાં જ જ્યંતીભાઈને પ્રશ્નો પૂછે છે અને લોકભારતીની સ્થિતિ અંગે જાણકારી આપે છે. તે સહુને કપાસ વીણતા જોઈ જ્યંતીભાઈ પોતે આપમેળે જ સાહજિક રીતે કપાસ વીણવા લાગે છે અને તેને કારણે કાર્યકર રૂપે પસંદ થાય છે. (પૃ. 69-73)

ભાવિસ્વસ્થસમાજનુંધરુવાડિયું: શહેરોમાં ઘરકામ, બાળકોનાં શિક્ષણ, આરોગ્યથી માંડીને વાહનવ્યવહાર માટેની વિવિધ સગવડો સરળતાથી મળે છે, જ્યારે ગામડાંમાંઆજે પણ જૂજ સગવડો યખાસ્સી મહેનતપછી મળી રહે છે, તેવા સંજોગોમાં ગ્રામ્યવિસ્તારમાં રહેનારે સ્વાવલંબન, સાદગી અને કરકસરથી રહેવું જરૂરી બને છે. તેથી જ ગ્રામવિદ્યાપીઠમાં વિદ્યાર્થી તથા કાર્યકરે વિવિધ દૈનિક પ્રવૃત્તિમાં સામેલ થઈ સ્વાશ્રયી અને સાદગીભર્યું જીવન જીવવું જરૂરી છે. લોકભારતીમાં શિક્ષણના મહત્ત્વના માધ્યમ તરીકે સમાજોપયોગી અને ઉત્પાદક શરીરશ્રમ-ઉદ્યોગને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવેલું છે તથા વિદ્યાર્થી અને કાર્યકરમાં આ પ્રકારની જીવનશૈલી સહજ રીતે જોવા મળે છે. આ બાબતને સમજવા માટે પુસ્તકમાં નોંધાયેલાં કેટલાંક ઉત્તમ ઉદાહરણો જોઈએ :

મનુભાઈએ ‘સદ્¬ભિઃ સંગઃ’માં લખ્યું છે કે, “અમે વિદ્યાર્થીઓ સાથે પાણી ભરતા, સાથે રજકો વાઢતા, લાણી સાથે જ કરતા અને આ બધા માટે ભાત લઈને કોઈક વાર સુખડી-કઢી લઈને મારાં પત્ની ખેતરે આવતાં.જાજરૂસફાઈનું કામ તો અમે સ્વેચ્છાએ જ લેતા. આરંભનાં પાંચ-છ વર્ષ એકધારું એ કામ મેં નિયમિત રીતે કરેલું.” (પૃ. 81)

લોકભારતીમાં સવારના બે તાસ પછી, સાડા આઠથી સાડા દસ દરમ્યાન વિદ્યાર્થીઓ શરીરશ્રમ – ઉદ્યોગમાં રોકાયેલા રહે છે. ઉદ્યોગમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ગોપાલન, સફાઈ, મકાન-બાંધકામ અને બાગાયત નર્સરી માટેનાં કામો કરવાનાં હોય. આ દરેક ઉદ્યોગ માટે થતી વિવિધ કામગીરીની પાના નંબર 87-88 પર વિગતવાર યાદી આપવામાં આવેલી છે.આપણી જાહેર સંસ્થામાં સામાન્ય રીતે સંડાસ અને પેશાબઘરની સફાઈ સદંતર ઉપેક્ષા પામતી હોય છે. લોકભારતીમાં આ કામગીરી દૈનિક ગૃહકાર્ય તરીકે થતી આવી છે. રમેશભાઈ લખે છે કે, આ કામગીરી અને ખાસ કરીને સંડાસના ખાળકૂવા છલકાય-ઊભરાય ત્યારે તેની સફાઈ માટે એમની સાથેના સાત-આઠ વિદ્યાર્થીઓ ખાસ પ્રથમ પસંદગી પામતા. તે માટે તેમની ટુકડીને વર્ગોમાંથી મુક્તિ મળતી, ભોજનકાર્યની આગળપાછળ ચાર કલાક કામ કરીને ખાળકૂવાની સફાઈ પૂરી થતી. તે વખતના આચાર્ય લક્ષ્મણભાઈ પટેલ પણ આ કામમાં સાનંદ જોડાતા. આ ગંદુ કામ કર્યા પછી ભોજન લેતી વખતે બુચકાકા હાથમાં બેસી ગયેલી મળની દુર્ગંધથી બચવા ચમચીનો ઉપયોગ કરવાનું કહેતા પણ રમેશભાઈ લખે છે તેમ, “ભૂખ એવી લાગી હોય કે ચમચી શોધવા કોણ બેસે ?”(પૃ. 88)

વિવિધ શ્રમકાર્ય માટે વિદ્યાર્થીઓનાં ઉત્સાહ અને પ્રતિબદ્ધતા પણ પ્રશંસા પામે તેવી છે – આ વિધાનનાં દૃષ્ટાંતરૂપ કેટલાંક વર્ણન-કથન નોંધપાત્ર છે :
“એક સાથે અમે વીસ-બાવીસ બળિયા બહાદુરો લાઈનસર ઊભાં ઝાડુ સાથે ફરી વળીએ અને ઉત્સવના આગલા દિવસે એ ચોક અને મેદાન છણછણ છીંકો આવે એવાં ચોખ્ખાંચણાક થઈ જાય.બીડમાં આગ લાગી છે – ની જાણ થતાં જ ભીના કોથળા અને કોદાળી-પાવડા સાથે ઓલવવા દોડી જવું, મણાર લોકશાળામાં ખેતપાળા બાંધવા કે તળ લોકભારતીમાં ખેતતલાવડી ખોદવા યોજાતી સામૂહિક માસિક કામશિબિરો, છાત્રાલયો તેમ જ ગ્રંથાલય-ટાઉનહૉલનાં મકાનોનાં રંગરોગાન કરવાં, રમતોત્સવ માટે વિવિધ રમતોનાં મેદાનની મરામત અને તૈયારી કરવી, અધ્યાપન મંદિરના મકાનના પાયા ગાળવા વગેરે. આમ, લોકભારતીમાં આવાં ઉદ્યમ-ઉદ્યોગ-પર્વો નિતાંત અને નર્યાં નિજાનંદપર્વો બની રહેતાં ! શિયાળાની કડકડતી ઠંડી હોય, વૈશાખની લૂ ઝરતી ગરમી હોય કે શ્રાવણ-ભાદરવાનાં કનડતાં સરવડાં હોય – લોકભારતીનાં વિદ્યાર્થી ભાઈ-બહેનોએ એવાં ઉદ્યોગકાર્યો મજાથી કર્યાં છે અને તેથી જ એમને ભણાવાતાં ખેતી-ગોપાલન, બાગાયત, જમીનશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, સમાજનવનિર્માણ અને ભાષાસાહિત્ય જેવા વિષયોનું માનવજીવન સાથેનું પ્રતિપળનું સંકલન જાતઅનુભવે પ્રમાણ્યું છે.”(પૃ. 89-92).

વિદ્યાર્થીકાળ દરમ્યાન રમેશભાઈએ અનુભવેલી ઉદ્યમશીલતાને પોતાની પ્રવાહી અને દૃશ્યાત્મક શૈલીમાં નીચે મુજબ વર્ણવી છે :
“સાપ્તાહિક શ્રમકાર્ય-ડોસનના દિવસોમાં છસાત કલાક કામ કર્યા પછી ડોલ-લોટાની દરકાર કર્યા વિના, સીધા નળ નીચે શરીર ધરીને નહાવાની મજા, એમ સદ્યસ્નાત થયા પછી સાંજના ભોજનમાં પીરસાતાં શાક-રોટલા, કઢી-ખીચડી અને દૂધ-દહીં પર તૂટી પડવાની લિજ્જત અને… સાંજની પ્રાર્થના, હાજરી, કાંતણથી પરવારી, ચીકુવાડી કે ગૌશાળા તરફ હળવી લટાર મારીને પછી મધ્યાકાશે મલકતા ચાંદાને જોતાંજોતાં પથારીમાં લંબાવતા, હાથપગ અને ખભાવાંસા, સમેત કરોડરજ્જુમાં અનુભવાતો પથરાટ – આ બધું તો માંહી પડેલાનું મહાસુખ છે – માણ્યું હોય એ જ આમ પુનઃપુનઃ યાદ કરીને એને માણતા રહે !” (પૃ. 94)
પરિવારની ભાવના નીચેનાં દૃષ્ટાંતોમાં કેટલી સરસ રીતે વ્યક્ત થઈ છે !

એક જ રસોડે જમતા વિદ્યાર્થી અને શિક્ષકોનો નાનકડો પરિવાર તથા નાસ્તો કરતી વખતે પોતાના વાડકામાંથી થોડું દૂધ વિદ્યાર્થી ગણેશભાઈ ડાભીને આપતા નાનાભાઈ (પૃ. 100), કછોટો વાળીને ગાયને દોહતા મનુભાઈ, વરસતા વરસાદમાં ડુંગરામાં વિદ્યાર્થીઓને ફરવા લઈ જતા અને વળતા ટાઢથી ધ્રૂજતા હોય ત્યારે તેમને રસોડે સૂંઠિયું બનાવીને ખવડાવતા તથા સાંજે આંબાવાડિયામાં હુતૂતૂની રમતમાં જોડાતા મનુભાઈ (પૃ. 100).

દક્ષિણામૂર્તિમાં વીસ વર્ષની ઉંમરે ગૃહપતિનું કાર્ય શરૂ કરનાર આદર્શ ગૃહપતિ મૂળશંકરભાઈ લોકભારતીમાં સ્વાતંત્ર્યદિનની પરેડની તૈયારી દરમ્યાન પ્રેકટિસ કરી રહેલા એક વિદ્યાર્થીને તેની ચાલ જોઈને દૂરથી જ પારખી-પામી જાય છે કે તેની તબિયત સારી નથી. તપાસ કરાવતાં ખબર પડે છે કે તે વિદ્યાર્થીને ક્ષયની પ્રારંભિક અસર છે. (પૃ. 103) અધ્યાપકો તો વાત્સલ્ય વરસાવતાં, સાથે સાથે તેમનાં વડીલ કુટુંબીજનો તેમ જ ગૃહિણીઓ પણ વિદ્યાર્થીઓને વહાલથી ઘરમાં આવકારતાં.

લોકભારતી નાની ટેકરીઓની તળેટીમાં વસેલી છે અને તેના પશ્ચિમ કિનારે ‘સીંદરી’ નામની અનેક વળાંક ધરાવતી નદી વહે છે. તેની ઉપર લોકભારતીએ ચેકડેમ બાંધ્યો છે, જેથી એકત્રિત પાણી જાતે ખોદેલી સાતખેતતલાવડીમાં જમા થઈ છલકાઈને સીંદરી નદીમાં મળી જાય છે. વિદ્યાર્થીઓ અને કાર્યકરો આસપાસ પથરાયેલા પ્રકૃતિ વૈભવને જે રીતે માણે છે, તેનું હર્ષભેર વર્ણન કરતી વખતે પૃ. 109 પર રમેશભાઈ જણાવ્યું છે કે, વિવિધ પ્રકારનાં છોડ-વૃક્ષોને ઊછેરવાનું કામ, ડુંગરોમાંથી દોટ મૂકીને આવતી નીલગાયને તગેડવાની મઝા, પ્રહલાદ પારેખનાં વર્ષાગીતો ગાતાંગાતાં વરસાદને આવકારવાનું તથા મનુભાઈની સાથે નદીમાં ખાબકવાનું, કોઈ તણાય ન જાય તે માટે, તરવાનું જાણતા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા એકબીજાના હાથ ભીડીને સાંકળ રચીને સૌને નદીની સામે પાર પહોંચાડવાનું, સાંઢીડા મહાદેવના નાનકડા કુંડમાં કાંઠે આવેલા તોતિંગ વૃક્ષ પર ચડીને પલાંઠિયા ધૂબાકા મારવા, શરદપૂનમ અને ફાગણીપૂનમની રાતે ઝરમરતી ચાંદનીમાં રાજેન્દ્ર હિલની આસપાસની ટેકરીઓની ટોચે, લીસ્સા પથ્થરો પર આડા પડીને વીતેલી વાતોને વાગોળવી.આ બધી મોજમસ્તીમાં કોઈ બાકાત રહે તો પણ શા કાજ ?
સહશિક્ષણને લોકભારતીએ બુનિયાદી અનિવાર્યતા તરીકે પ્રાથમિકશાળાથી જ સ્વીકાર્યું છે. નાનાભાઈએ કહ્યું છે તેમ, “આપણે રુંધનના હિમાયતી નથી પણ સમાજમાં આવ્યા એટલે મનફાવતી રીતે વર્તવાનું તો શક્ય નથી.”આ સંદર્ભે બે મર્યાદાઓ સ્વીકારવામાં આવી.સામાન્યતઃ રાતના નવ વાગ્યા પછી ભાઈઓ-બહેનોએ નહીં મળવાનું અને બે જણે એકલાં તો નહીં જ મળવાનું. મુખ્ય ઉદ્દેશ તો શિક્ષણ-સંસ્કારોને વધુ અર્થવાહક – તેજસ્વી બનાવવાનો છે, નહીં કે પરસ્પરની પસંદગી કે પ્રેમ કરવા માટે. છતાં પણ સમાજમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓને કેટલીક વાર પ્રેમ કે પરણવાનું મન થાય તેમ જ માત્ર કામવૃત્તિથી બહેકી જતા હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓને સલાહ, સમજાવટ તથા માર્ગદર્શન આપવામાં આવતાં, જેથી તેમની કેળવણી અને ભવિષ્યની આડે આવે તેવી ભૂલ ન કરી બેસે.
વિદ્યાર્થીઓમાં લોકશાહીનાં મૂલ્યોની સમજણ આવે તે માટે 1956માં જ વિદ્યાર્થીમંડળની રચના કરવામાં આવી. તેનાં વિવિધ પદ તેમ જ સમિતિઓ માટે લોકશાહી ઢબે ચૂંટણી કરવામાં આવે છે. આ વિદ્યાર્થીમંડળ લોકભારતીની પ્રત્યેક પ્રવૃત્તિનાં આયોજન અને અમલીકરણમાં પ્રતિનિધિત્વ પૂરું પાડે છે.
આનંદથીભણતાવિદ્યાર્થીઓ : લોકભારતીના પરિસરના ખુલ્લા ચોકમાં, વૃક્ષોની નીચે, ખુલ્લાં હવા-પ્રકાશમાં, અધ્યાપકને કેન્દ્રમાં રાખીને ચોપાસ બેસીને ભણેલા પાઠ આજે પણ રમેશભાઈને સ્મરણપટ પર યાદ છે. કવિશ્રી ઉમાશંકર જોશીનો ઉદ્-ગાર ‘વર્ગ એટલે સ્વર્ગ’ એ લોકભારતીના વિદ્યાર્થી માટે સાવ સાચો અને સુખદ અનુભવ છે.

લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠના સ્નાતક થયા પછી શામળદાસ કૉલેજમાં એમ.એ.નો અભ્યાસ કરતા રમેશભાઈને તે વખતના અધ્યાપકો અને સાથી વિદ્યાર્થીઓ મજાક અને કટાક્ષમાં પૂછતા કે, ‘તમે બી.એ. વીથ ગોબર ગૅસ કે બી.એ. વીથ સંડાસસંફાઈ ?’આ પ્રશ્નોના ઉત્તર રૂપે લોકભારતી ખાતે ભણતી વખતે સમૂહજીવન અને વિવિધ પ્રકારની સહઅભ્યાસક પ્રવૃત્તિઓના અનેરા પ્રસંગોમાંથી પોતે પસાર થયા હતા અને તે દ્વારા પમાયેલા આનંદ અને સંતોષની સ્પષ્ટતા તો અલબત્ત, રમેશભાઈએ નહોતી કરી,પણ મને લાગે છે કે લોકભારતી ખાતેનાં શિક્ષણ, રસાળ દિનચર્યા, ઉત્સવો, પ્રવાસ, કેન્દ્રનિવાસ (ઇન્ટર્નશીપ), કુદરતી આફતો વખતે વિવિધ સ્થળે વિદ્યાર્થીઓએ કરેલાંરાહતરૂપ સેવા-કાર્યો, સ્થાપના પછી થોડા જ સમયમાં યોજાયેલા અખિલ ભારતીય નઈ તાલીમ સંમેલનના આયોજન દરમ્યાન વિદ્યાર્થીઓની સ્વયંસેવા વગેરે વિશે એમણે જે વર્ણન કર્યું છે તે સાહિત્યની દૃષ્ટિએ તો ઉત્તમ છે જ પણ રમેશભાઈએ અનેક બાબતોને ગતિશીલ લેખન અને વર્ણનની મદદથી આ લખાણમાં વણી લીધી છે અને વાચક તે વાંચતી વખતે લોકભારતીના પરિચયની યાત્રામાં જાણે કે સહર્ષજોડાઈજાય છે. (પૃ. 122-147). લોકભારતીની સ્થાપના પાછળની પૂર્વભૂમિકા, ઉદ્દેશો, વિચારધારા, સંઘર્ષ વગેરે અંગે પુસ્તકનાં શરૂઆતનાં પ્રકરણોમાં શાસ્ત્રીય અને એકેડેમિક ચર્ચા અને લેખન વાંચ્યા પછી વાચકના મનમાં લોકભારતી ખાતેનું જીવન કેવું હશે અને ત્યાંના વિદ્યાર્થી-કાર્યકરોનાં જીવનનાં વિવિધ પાસાં જાણવા અંગે સહજ ઇચ્છા જાગ્રત થાય છે. વાચકને આ અંગે ચિત્રાત્મક (Visually) રીતે જાણકારી આપવાનો ખ્યાલ કદાચ રમેશભાઈના મનમાં હશે જ. અત્યાર સુધી પ્રમાણમાં ગંભીર રહેલા રમેશભાઈ પુસ્તિકાના મધ્ય ભાગમાં મોકળા મને ખીલ્યા છે. આ પ્રકરણ એ આખા પુસ્તકના શિખર સમાન છે કેમ કે જે આશયથી લોકભારતીની સ્થાપના થઈ હતી, તેની યથાર્થતા શી રીતે સિદ્ધ થઈ – એ બીનાને આ પ્રકરણ વાચક સમક્ષ અનેક દૃશ્યો રચી દઈને વિવિધરીતે આલેખે છે.એ સામગ્રી સુધી પહોંચતા પહેલા હું જરા મારી મનની વાત કહી દઉં ?

સૂચિત પ્રકરણમાં તેમણે લખેલાં પ્રસંગો, અનુભવો અને પ્રવૃત્તિઓ વાંચીને મારા જેવાને મીઠી ઇર્ષ્યા અને કૉલેજમાં અભ્યાસ દરમ્યાન આવી અનેક પ્રવૃત્તિઓથી સદંતર દૂર રહ્યા તે અંગેનો અસંતોષ તેમ જ વ્યક્તિત્વ ઘડતર માટે જરૂરી તાલીમમાંથી પણ વંચિત રહી ગયાનો રંજ પણ અવશ્ય થાય છે.હવે કેટલાં દૃષ્ટાંતોમાંથી પસાર થઈએ :

1966-67ના વર્ષે બિહાર દુષ્કાળ રાહતકાર્ય માટે સિદ્ધરાજજી ઢડ્ડાએ માગેલા અને લોકભારતીએ મોકલેલાં 23 યુવાન ભાઈ-બહેનોને બુચભાઈએ સાડાત્રણ મહિના સુધી દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછા એકના હિસાબે પત્રો લખીને, આ અત્યંત ભયાનક-કારમી સેવા દરમ્યાન અમારાં મન-શરીર ખોટકાઈ ન જાય એ માટે સલોણું ઊંજણ કરેલું એ ભુલાયું નથી. (પૃ. 133)

લોકભારતીએ સઘળા ઉત્સવોને આવકાર્યા છે… અમારી ગ્રામવિદ્યાપીઠમાં વર્ષાની માફક વસંત પણ વિશિષ્ટ સ્વાગત પામે. બે પખવાડિયાંના બે ઉત્સવો – વસંતપંચમીનાં વનવિહાર ને વનભોજન તો ફાલ્ગુની પૂર્ણિમાનો રંગોત્સવ…હોળી પ્રગટી રહે પછી અમે ઊપડીએ રાજેન્દ્ર હિલ તરફની ટેકરીએ. ત્યાં ઊંચું આસન શોધી, ફરતા પટ્ટાનાં ગામોમાં પ્રગટતી હોળીઓ જોતાં-જોતાં, વીતેલી હોળીનાં સ્મરણો વાગોળીએ. અમારો સાથીદાર દેવરાજ ધામેલિયા તો કઈ હોળી, કયા ગામની – એ પણ હોંશભેર વરતી દે !(પૃ. 138-139)

આવતી કાલે વાપરવાના રંગો રાતે દોઢ-બે વાગ્યે નવશેકા ગરમ પાણીમાં ઘોળાય ને આજુબાજુ ઢીમ થઈને ઢળી પડેલા કુંભકર્ણોનાં મુખારવિંદો પર અમારી ચિત્રકલા અવનવા ઉન્મેષ દાખવે. (પૃ. 140)

લોકશાળા-લોકભારતીમાં પ્રથમ વર્ષા એટલે ઉત્સવમંગળ ! વર્ગો ચાલતા હોય ને વરસાદ તૂટી પડે તો વર્ગની પાછલી કતારમાંથી, બુચકાકા જેવા અમારા સહૃદયી અધ્યાપકને કોઈ વર્ષાગીત ગાવાની લાડભરી વિનંતી થાય… ગીત પૂરું થાય-ન-થાય ત્યાં તો, વર્ગો છોડીને નાહવા જવાનો પ્રસ્તાવ લઈને મનુભાઈ પાસે ગયેલા અમારા મોવડીએ લાંબો બેલ વગાડી દીધો હોય ! (પૃ. 142)

મનુભાઈ પણ કાંઠે ઊભેલા આંકોલીના ઝાડની ટોચે પહોંચે અને ત્યાંથી લગાવે પલાંઠિયો ધૂબકો. એનાથી ઊઠેલી પાણીની છોળ, એમની પાછળ ધૂબકો મારવાના પોતાના વારાની રાહ જોતા વિદ્યાર્થીને ભીંજવે આપાદમસ્તક ! (પૃ. 143)

હા, રમતવીરોને સ્પર્ધાની વચ્ચેના વિરામે તેમ જ અંતે ભારોભાર ગ્લુકોઝ ભરેલાં લીંબુનાં ફાડિયાં ચૂસવા મળતાં – વૉલીબોલ-સ્પર્ધાના ખેલાડી તરીકે એ હજુ પણ ભુલાયું નથી ! એ ખટાશ ભરપૂર ગળપણથી જે શક્તિ-સ્ફૂર્તિ-સંચાર થતો એ સાચ્ચે જ વિરલ હતો ! રાતના મનોરંજન કાર્યક્રમમાં સૌથી આગળ બેસવાની હોડ મચે. દાંડિયારાસ તો દૂરથી ય જોવાય, પણ નાટકનું શું ? અને નાટકો-નૃત્યો પણ કેવાં કેવાં ?… આ બધાંની મહિના-દોઢ મહિનાથી થતી તૈયારી-પ્રૅકટિસ જાણે કોઈ અવનવા વિશ્વમાં ઉડ્ડ્યન કરાવતી. (પૃ. 147)

નાનાભાઈ અને મનુભાઈએ સૌ સાથીદારોને મળી, પર્યાપ્ત વિચારણાના અંતે, સૌ કાર્યકરોની સંમતિ સાથે ઠરાવ્યું હતું કે સંસ્થાના છેલ્લા વેતનદારને જે મળતું હોય તેના કરતાં છગણાથી વધારે વેતન કોઈ નહીં લેતેમ જ હોદ્દાઓને કારણે અને આધારે મળતા વધારાના પગાર કોઈ નહીં લે. (પૃ. 105) વર્તમાન સંજોગોમાં જ્યાં વ્યવસાયીકરણનો પ્રભાવ છે ત્યાં આ પ્રકારની કટિબદ્ધતા કે મનોભૂમિકા અશક્ય છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા મળતા અનુદાન અને યુનિવર્સિટી સાથેના જોડાણ પછી પણ કૉલેજોના અધ્યાપકો તથા બિનશૈક્ષણિક કર્મચારીઓને મળતા પગાર કરતાં પ્રમાણમાં લોકભારતીના કાર્યકરોનું પગાર ધોરણ નીચું છે, છતાં લોકભારતીના કાર્યકરો આનંદથી સેવા આપે છે.

વિવિધ વિષયો અને ક્ષેત્રોમાં શિક્ષણ કાર્ય કરતી શિક્ષણસંસ્થાઓ–લોકભારતીઅધ્યાપનમંદિર, લોકસેવામહાવિદ્યાલય, કૃષિવિદ્યા-પ્રમાણપત્ર, પંચાયતરાજ તાલીમકેન્દ્ર, સ્નાનક નઈતાલીમમહાવિદ્યાલય, ગ્રામવિદ્યા અનુસ્નાતકકેન્દ્ર, લોકભારતી પ્રાથમિકશાળા, તથા પંડિત સુખલાલજી લોકવિદ્યાલયની લાક્ષણિકતા, કાર્યશૈલી, કાર્યકરો અને તેમની સિદ્ધિઓ વિશે ઉપયોગી ડેટા સાથેની વિગતો સંપાદિત રૂપે આપેલી છે. આ વિગતવાર માહિતી લોકભારતી માટે દસ્તાવેજીકરણ સમાન છે.મહેનત અને ચોકસાઈથી તૈયાર કરેલી આ તમામ વિગતો તેમ જ પરિશિષ્ટમાં જણાવવામાં આવેલી તમામ માહિતી તેમ જ લોકભારતીની આ પુસ્તિકા તેની વૅબ સાઈટ પર સત્વરે મૂકવી જોઈએ, જેથી બહોળા જિજ્ઞાસુ સમૂહને લોકભારતીની વિવિધ સંસ્થાઓ અંગે જરૂરી અને ટૂંકમાં પરિચય મળી રહે. અન્ય યુનિવર્સિટીઓ કરતાં ગ્રામવિદ્યાપીઠો કેવી રીતે અલગ છે અને તેમને કયા માપદંડોથી મૂલવવી જોઈએ, તે આ પુસ્તકથી સૂચવાય છે. આની મદદથી ગ્રામવિદ્યાપીઠોને મૂલવવા માટેનાં માપદંડો કે પરિબળોની યાદી પણ તૈયાર કરી શકાય. જે ધોરણે યુનિવર્સિટીઓને મૂલવવામાં આવે છે, તે જ આધારે ગ્રામવિદ્યાપીઠોને મૂલવી ના શકાય.
ઝાડનાંપારખાંફળપરથી : લોકભારતીએ તેના વિદ્યાર્થીઓનાં ઘડતર-કેળવણીમાં આપેલ પ્રદાન અને એમનાં જીવન-કાર્ય અંગે ટૂંકમાં જાણકારી મળે તે માટે મનુભાઈના સૂચનથી કુલ ત્રેવીસ વિદ્યાર્થીઓ પાસે ‘ઝાડનાં પારખાં ફળ પરથી’ શ્રેણી હેઠળ 30-40 પાનાંની પુસ્તિકાઓ લખાવાઈ છે. સાદી સરળ શૈલીથી લખાયેલી આ પુસ્તિકાઓની ઊડીને આંખે વળગે એવી વિશેષતા છે – તેના લેખનમાંદાખવાયેલું સમુચિત તાટસ્થ્ય. બહુધા આ પુસ્તિકાઓમાં લોકભારતીના આગવા શિક્ષણ-અભિગમ તથા વિદ્યાર્થી-લેખકના જીવનનાં સંઘર્ષ-સફળતા અંગેનું લખાણ છે, જેમાં લોકભારતીના ઉદ્દેશો મુજબ વિદ્યાર્થી-કાર્યકરોનું ઘડતર કેવી રીતે થયું છે – તે બાબત સિદ્ધ થાય છે.

‘લોકભારતી સણોસરા’ પુસ્તિકાના આઠમા અને અંતિમ પ્રકરણ ‘લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠની આવતીકાલ’માંતેના લેખક શ્રી મનસુખભાઈ સલ્લાએ અભ્યાસ અને ચિંતન કરીને ચોવીસ સૂચનો કર્યાં છે. રમેશભાઈએ તેની સારરૂપે નોંધ કરી છે. તે મુજબ, “જીવનનિર્વાહક ભૌતિકશાસ્ત્રો અને શાંતિદાતા માનવવિદ્યાઓની સમતોલ કેળવણી એ લોકભારતીનું સર્વોપરી અને અંતિમ ધ્યેય-લક્ષ્ય રહ્યું છે. પણ આજના ભૌતિકવાદી સમયમાં છવાઈ રહેલા અને સમૂચી માનવતાને વિમાસણમાં મૂકી રહેલા બજારવાદ-ઉપભોગવાદને બરાબર ઓળખીને એનાથી વેગળા રહેવાની ક્ષમતા આપણે દર્શાવવાની છે.” (પૃ. 227) અહીં જણાવવામાં આવેલાં તમામ સૂચનો લોકભારતી ખાતેના અત્યારના અને ભવિષ્યમાં આવનારા વિદ્યાર્થીઓ તેમ જ કાર્યકરો માટે વ્યવસ્થિત ધોરણે માર્ગદર્શન આપે છે. આ તમામ મુદ્દાઓનું હૃદયપૂર્વક મનન થવું જોઈએ. રમેશભાઈ માને છે કે, વર્તમાન સમયમાં લોકભારતીના વિદ્યાર્થીઓ પૂરતા આત્મવિશ્વાસથી અંગ્રેજી ભાષા વાંચી-સમજી અને લખી-બોલી શકે તેવી વ્યવસ્થા જરૂરી છે. નોકરીના નામે શહેર તરફ ઘસી જવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓ પોતાના વતન-વિસ્તારમાં જ સ્વતંત્ર વ્યવસાય કરી શકે તે પ્રકારે તાલીમ મળે રહે તેવું આયોજન કરવું જોઈએ. ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ, કાર્યકરો અને ટ્રસ્ટીમંડળના મોવડીઓ વર્તમાન વિદ્યાર્થીઓ સાથે વિવિધ સ્વરૂપે સામેલ થઈ, પોતાનાં મધુરાં સ્મરણોના આધારે તેમને પ્રોત્સાહિત કરે તેવું આયોજન કરવું જોઈએ. વીતેલાં સમયનાં સંસ્મરણોનું ‘કોડિયું’માં ક્રમશઃ પ્રકાશન થતું રહે તો અનેક પ્રેરણાત્મક પ્રસંગો વાચકો સમક્ષ આવતા રહેશે.

સંસ્થાના આધારસ્તંભ ગણાયેલા ચાર ગુરુજનો – મૂળશંકરભાઈ, બુચભાઈ, રતિભાઈ અને લક્ષ્મણભાઈના વ્યક્તિત્વ, તેમની લાક્ષણિકતા અને તેમના સહુના અલગારી સ્વભાવ સહજભાવે દૃશ્યમાન બને તે રીતે છેલ્લા પ્રકરણમાં રમેશભાઈએ આ ગુરુજનોના લાગણીસભર જીવનપ્રસંગો આલેખીને પોતાની આગવી છટાથી તેમને સહુને ભાવઅંજલિ આપી છે.

આ પુસ્તિકા લખતી વેળા પૂર્વતૈયારી રૂપે ગાંધીજી, એ. ઈ. મોર્ગન અને નાનાભાઈ તથા મનુભાઈએ લખેલાં પુસ્તકોનો મજબૂત આધાર રમેશભાઈને મળ્યો છે. પ્રશ્ન થાય કે આ કર્મઠ અને શબ્દસેવી કેળવણીકારોએ પોતાનાં લેખો અને પુસ્તકો ન લખ્યાં હોત તો ? ગ્રામોત્થાનલક્ષી આ નૂતન કેળવણી અંગેનાં કેટલાં બધાં અગત્યના વિચારો, અનુભવો, પ્રસંગો, ઘટનાઓ વગેરે અંગે આજે આપણે અજાણ રહી ગયા હોત ?

આજે શ્રમ માટે તમામ સ્તરે વધતો જતો તિરસ્કાર, જીવનની સાચી સમજ વિનાની બેઠાડુ કેળવણી મેળવીને બેઠાડુ જીવનશૈલીને અનુસરતી નવી પેઢી તથા સમાજ માટે જરૂરી મૂળભૂત જવાબદારી તેમ જ કાર્યોની થતી ઉપેક્ષા જોતાં એમ જરૂર થાય કે આવનારો સમાજ કેવી રીતે સ્વસ્થ બની શકશે ? વર્તમાન શિક્ષણ પ્રણાલિ વિદ્યાર્થીને વ્યક્તિગત ધોરણે જ ચઢિયાતા થવા પર ભાર મૂકે છે અને સમૂહજીવન કે સમાજ અંગેની નિષ્ઠા કે સમજ કેળવવા પર કશો જ ભાર મૂકવામાં આવતો નથી. લોકભારતી જેવી સંસ્થામાં શિક્ષણની સાથે સાથે પાયાનું ઘડતર કરનારી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ, વર્તમાન શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તથા તેમની પદ્ધતિ અને પ્રણાલિ માટે એક કાર્યક્ષમ મૉડલ રજૂ કરે છે. લોકભારતી સંસ્થાની વિશાળ વૈચારિક ભૂમિકા, શિક્ષણના ક્ષેત્રે કરેલું પાયાનું કામ, તેના અભ્યાસક્રમો, રચનાત્મક સમાજરચના માટે પૂરા પાડેલા સેવાભાવી, કાર્યક્ષમ કાર્યકરો, સમાજ સાથેનો સંસ્થાનો સંપર્ક, વિશિષ્ટ વ્યક્તિ ચરિત્રો, પરિસર પરનું જીવંત અને ગતિશીલ સમૂહજીવન, કેટલાક કાર્યકરો તથા વિદ્યાર્થીઓમાં દેખાતા લોકભારતીમાં ન થવી જોઈતી વર્તણૂકના પ્રશ્નો, વર્તમાન સમયમાં રહેલા પડકારો, વધુ ઊજળા ભવિષ્ય માટેનાં દિશા-સૂચન વગેરે મુદ્દાઓને બારીકીથી આવરી લઈને લખાયેલું આ પુસ્તક શિક્ષણ અને સમાજરચના સાથે સંકળાયેલી પ્રત્યેક વ્યક્તિને વાંચન બાદ તૃપ્ત કરશે.લોકભારતી તેમ જ ગુજરાતની અન્ય નોંધપાત્ર ગ્રામવિદ્યાપીઠો– ગ્રામભારતી, ગાંધી વિદ્યાપીઠ વેડછી વગેરે – નો પરિચય મળી રહે તે માટે પણ આવાં પુસ્તકો લખાવા જોઈએ.તેમ થશે તો બૃહદ ગુજરાતી સમાજ એ સંસ્થાઓની કાર્યસિદ્ધિથી સુપરિચિત થશે અને તેથી આવી સંસ્થાઓના અસ્તિત્વને બળ મળશે તથા સમાજનું શ્રેય સધાશે.

[‘પરબ’, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, જૂન, 2013માં પ્રકાશિત લેખ]

[‘લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ’, લે. રમેશ ર. દવે, પ્રકાશક સંસ્કાર સાહિત્ય મંદિર, અમદાવાદ, 2012, પાનાં 270, કિંમત રૂ. 200]

(રીડ ગુજરાતી પરથી સાભાર)