વિશ્વ માતૃભાષા દિવસે ‘શિક્ષણ’ અને ‘માધ્યમ’નો વિચાર…..

માતૃભાષા મરે કે જીવે એની ચિંતા કરવાવાળા જાણે કે ઘટતા જાય છે.

શિક્ષણનું માધ્યમ હવે ગામડાંઓમાં પણ અંગ્રેજી થવા લાગ્યું હોઈ ગુજરાતી ભાષા વિષય તરીકે જાણે કે અપર મા બની રહી જણાય છે. અંગ્રેજીને સાચી ને સગ્ગી માનું સ્થાન મળી રહ્યું હોઈ “માતૃભાષા” એ શબ્દ પોતાનું સ્થાન અને માન ગુમાવી રહ્યો લાગે છે.

જેવું માધ્યમનું એવું જ હવે શિક્ષણપદ્ધતિનું બનવા જઈ રહ્યું છે.

  • મેદાનો વિનાની શાળાઓએ વિદ્યાર્થીઓને રમતગમતમાંથી મુક્તિ આપી દીધી છે ને ચાર દીવાલોની કેદ ઊભી કરી દીધી છે;
  • મોંઘા ગણવેશમાં “શોભતાં” બાળકો હવે પતંગિયાંની જેમ ઉડતાં હોવાને બદલે કવાયત કરતા સિપાહીઓ જેવાં વધુ લાગી રહ્યાં છે;
  • મૂળ પાઠને બદલે પોતાના મળતિયાઓ દ્વારા પ્રગટ થતી ગાઇડોના જ આધારે અભ્યાસક્રમો ભણાવાય છે ને પરીક્ષા લેવાય છે;
  • સહન ન થાય તેટલા વજનનાં દફ્તરોથી વાંકાં વળી જતાં બાળકોની દયા ખાવાને બદલે વાલીઓ ધન્યતા અનુભવતાં થયાં છે;
  • દિવસ આખો હોમવર્કમાંથી ઊંચાં ન આવતાં બાળકો ‘ઘર’ અને ‘શેરી’નો સંપર્ક ગુમાવી રહ્યાં છે;
  • ટ્યૂશનો હવે શાળાનો વિકલ્પ બની ચૂક્યાં છે;
  • ટ્યૂશનક્લાસના ‘નવા શિક્ષકો’ ગુરુપદ ભોગવવાને બદલે રેડીમેઇડ જવાબો ગોખાવી દેનારાં ગાઇડ–મશીનો જણાય છે;
  • ‘યેન કેન પ્રકારે’ પાસ થઈને, શક્ય તેટલા વધુ માર્ક્સ લાવીને આગળ પ્રવેશ મેળવવા માટેના “ગમે તેવા” રસ્તા શોધાતા રહે છે;
  • આદર્શ છાત્રાલયો હવે ભૂતકાલીન બાબત બની ગઈ છે. જે છે તેમાં સામાજિક કરતાં અસામાજિક સંસ્કારોની લહાણી થતી રહે છે;
  • શિક્ષણસંસ્થાઓનું સંચાલન હવે શિક્ષણના માણસો પાસે લગભગ રહ્યું નથી. આ ક્ષેત્રનો સમાવેશ હવે વ્યાપારક્ષેત્રમાં થાય છે;
  • શિક્ષણ લીધા પછી શું ? આ સવાલ, સવાલ જ બની રહ્યો છે – કોઈ પણ સંતોષકારક જવાબ વગરનો.
  • બેકારી એ આજના યુવાનોનો સળગતો સવાલ હોવા છતાં ફિલ્મો વગેરે ચોકલેટો એને સળગતા સવાલોથી દૂર રાખે છે;
  • કુટુંબ અને સમાજ નહીં પણ મોજશોખ અને ક્ષણિક સુખો પક્ષીની આંખ બની રહ્યાં છે;

આ અને આવું બધું સમજાય છે ખરું પણ એને માટે શું શું કરી શકાય ?

આ બધા સવાલોના જવાબ આપણે સામાન્ય માણસો આપી શકીએ ખરા ? એને અંગે કશું સંશોધન કરવામાં આપણા વિચારો કાંઈ કામ લાગે ખરા ? તે વિચારો કામના હોય તો પણ તેનાથી કશાં પરિણામોની આશા રાખી શકાશે ખરી ?

આવો, આપણે સૌ સાથે મળીને આજના આ માતૃભાષા દિવસના સપરમા દિવસે શિક્ષણની પણ ચિંતાને સામૂહિક બાબત બનાવીએ. ‘સંનિષ્ઠ કેળવણી’ https://shikshandarshan.wordpress.com/નામક આ નવા શરૂ થયેલા માધ્યમ પર આપ સૌના વિચારો, સૂચનો, લેખો–કાવ્યો–વારતાઓ–અહેવાલો–સમાચારોને પ્રગટ કરીએ –

ને એ રીતે માતૃભાષા અને શિક્ષણની બાબતને ચિંતાની નહીં પણ પરમ સંતોષની બાબત બનવા તરફ પ્રયાણ કરીએ.

 

Advertisements

About jugalkishor

Retired as director in education, Govt of India. On NET since 2005-6. Blogging for my creative writings, Language and Literature.
This entry was posted in sampadkeey. Bookmark the permalink.

9 Responses to વિશ્વ માતૃભાષા દિવસે ‘શિક્ષણ’ અને ‘માધ્યમ’નો વિચાર…..

  1. bhavin bhatt કહે છે:

    Wah..khub saras ane sachi vat

    Like

  2. સુરેશ કહે છે:

    ચંત્યા કરવા જેવી વાત તો ખરી જ.

    Like

  3. સુરેશ કહે છે:

    આ આંકડા તરફ જોજો….એ વાસ્તવિકતા છે!
    ૩૮,૫૩,૪૮૬
    http://evidyalay.net/

    Like

  4. pragnaju કહે છે:

    થોડા પણ જ્યોતીર્ધરોના પુરુષાર્થથી માતૃભાષા સેવા વધુ સારી થશે..માધ્યમ અને શિક્ષણપદ્ધતિ અંગે મધ્યમમાર્ગી ઉકેલ વધુ સફળ રહેશે.મેદાનો , ગણવેશ. ગાઇડો,,વજન દાર દફ્તરો ,હોમવર્ક , ટ્યૂશનો ,આદર્શ છાત્રાલયો,વ્યાપારક્ષેત્ર અંગે સંશોધન થયા છે.
    ‘માતૃભાષા અને શિક્ષણની બાબતને ચિંતાની નહીં પણ પરમ સંતોષની બાબત બનવા તરફ પ્રયાણ કરીએ.’ આપનું આ પ્રેરણાદાયી પ્રયાણમા કદાચ વાર લાગે પણ જરુર સફળ થશે

    Like

  5. મિહિર પાઠક કહે છે:

    દિવસની શરૂઆત માં પાંચ છ બાળકોની ટિમ આંગણ સાફ કરે. ત્યારબાદ અંદરના ઓરડાની અને વોશ રમની સફાઇ થાય. સમય થતા સામુહિક પ્રાર્થના થાય. પ્રાર્થનામાં સાથે બેઠેલા આ જ બાળકો માંના કોઈનાં વાલી એક સુવિચાર સાથે શરૂઆત કરે.. વિષય અને પ્રવૃત્તિ બાળકોની સહમતી સાથે નક્કી કરી હોય તેમ બધું આગળ ચાલે… આજે વિજ્ઞાનનો વિષય છે… પેલા વાલી શ્રી કેટલાક સાધનો પોતાની સાથે લાવ્યા હોય આજે બાળકોને હવા વિષે માહિતી આપવી છે…પણ સૌથી પહેલા આજે કાગળ માંથી પ્લેન બનાવતા શીખીએ… એટલી જાહેરાત થતાજ બાળકો ખુશ મ ખુશ…જરૂર પડે યુ ટ્યુબ પરથી ઓરિગામી ના વીડિયો પણ જોયા.. બધાએ પોતાના વિમાન બનાવ્યા ઉડાડયા અને હવા વિષે થોડું ઘણું શિખ્યાય ખરા..

    અહીં ઉત્સવો ઉજવાય છે… સ્વંયમપાક થાય છે… બાળકો એક બીજાને ઘરે રહેવા જાય છે… પ્રવાસો થાય છે…

    પાછું આ બધાએ રેગુલર શાળા માં પરીક્ષા આપવાએ જાય અને સારા માર્ક્સ પણ મેળવે હો !

    જીવતાએ જાય ને શિખતાએ જાય…
    અહીં કોઈ શિક્ષક કે વિદ્યાર્થી ન હતું એટલે શાળા તો કેમ કહેવી પણ ‘ઘરશાળા’ જરૂર કહી શકાય…

    આ સત્ય પ્રયોગ છે. વડોદરામાં 15 બાળકો ના વાલીઓએ ભેગા થઇ આવી ઘર શાળા શરૂ કરી છે. મારા મતે આવા પ્રયોગ સાચું જીવન શિક્ષણ આપી શકશે. આ પ્રયોગ ગ્રામભિમુખ કેળવણીનું જ એક સ્વરૂપ છે. મૂળ પાયાતો એ જ છે.

    Like

  6. preeti tailor કહે છે:

    શિક્ષણ અને કેળવણી માં કેળવણી શબ્દ નો અર્થ ઘણો વ્યાપક છે .શિક્ષણ જયારે ડીગ્રીનું મોહતાજ બની રહ્યું છે અને ડીગ્રી નું સંકલન નોકરી સાથે થઇ રહ્યું છે ત્યારે માર્ક્સ નું મહત્વ વધી રહ્યું છે .અને શિક્ષણને હવે દેશના સીમાડા નથી નડતા એટલે વિશ્વ ફલક પર શિક્ષણ લેવાની ઘેલછા આ માતૃભાષા ના હ્રાસ માટે પરોક્ષ રીતે જવાબદાર ગણી શકાય .ભૌતિકવાદ નો ઝોક આ સિવાય ની ઘણી બધી વાતો માં જીવન ને જોખમી બનાવી તો રહ્યો છે પણ એના પરિણામો દૂરગામી હશે ..એટલે અંગ્રેજી માં શિક્ષણ નું માહાત્મ્ય વધી ગયું છે .ઈન્ટરનેટ થી દુનિયા ખરેખર મુઠ્ઠી માં સમાઈ ગયી છે એટલે એના ઉપયોગ માં પણ અંગ્રેજી તો છે જ .આપણે આપણું મગજ પરોપજીવી બનાવી દીધું છે .આંગળીને ટેરવે ઈન્ટરનેટ હોય ત્યાં પોતાની પોતીકી વિચારસરણી કેવી રીતે સંભવી શકે ???!!!
    ચાલો આપણે વિચારીએ કે વિચાર અને તર્ક વિતર્ક આપણે કઈ ભાષામાં કરીએ છીએ ??આપણા વિચાર કરવાની ભાષા મહદ અંશે માતૃભાષા જ છે .એટલે આપણા રક્ત માં હજી એ વહે છે પણ દેખાતી નથી અને એના ટેસ્ટ પણ સંભવિત નથી .આપણી રહેણી કરણી રીત રીવાજો હજી માતૃભાષા પર આધારિત છે ત્યાં સુધી ઠીક રહેશે ..લગ્નગીતો હજી અંગ્રેજી માં ગવાતા નથી એટલે જે મ્યુઝીક પાર્ટી બોલાવાય છે એ લોકો સંગીતમાં ગુજરાતીને જાગૃત રાખે છે …આ બધી વાતો નો સમાવેશ કેળવણી માં થાય છે .
    તકલીફ એક તો છે જ કે આપણા ભારત દેશમાં કોઈ પણ ભાષામાં શિક્ષણ મેળવી ને પરદેશ માં જવાનો મોહ !!! જે મોટા અને લબ્ધ પ્રતિષ્ઠિત વ્યવસાયીઓ છે તે સ્કુલ કોલેજ નું શિક્ષણ આપણા દેશમાં લે છે પછી ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે પરદેશ જાય છે અને સ્થાઈ થઈને એ દેશ માટે કામ કરીને એની પ્રગતિના દ્યોતક બને છે . પોતીકું બેંક બેલેન્સ ડોલર માં સમૃદ્ધ બનાવે છે ..પણ એની કેળવણી માટે જે આ દેશની સરકારે ખર્ચ કર્યો છે .એ તો ઘાલખાધ તરીકે ઉધારી દેવો પડે છે .કેમ કે આ દેશમાં કેળવણી કરીને અહીં કામ કરે તો દેશની પ્રગતિની ઈંટ એમના નામની પણ હોય પણ એ તો થતું જ નથી .તમારે આ દેશમાં જે જોઈએ છે એ મેળવવું હોય તો તમારું પ્રદાન કેટલું ??? દેશના જે પણ દુષણો ની વાત થાય છે એના માટે એટલું જ કહી શકાય કે તાલી બે હાથે પડે છે ..આપણે ભ્રષ્ટાચાર માં બીજો પક્ષ બનવાનું સામુહિક નક્કી કરીને અમલમાં મુકીએ તો દેશ પોતે જાતે જ સ્વચ્છ થશે .આ પણ એક શિક્ષણ નો અગત્યનો મુદ્દો છે …
    અભ્યાસ ક્રમ માં મહિલાઓનું સમ્માન કરતા શીખવાડવું જોઈએ અને એની કેળવણી માં ઘર ના ઘટક નું પણ એટલું જ અગત્ય છે …તમે કેટલું અને કેટલા માર્ક્સ થી ભણ્યા છો એમાં તમે એક માનવીય મુલ્ય ના ગુણાંક કેટલા ગુમાવ્યા એ જ સાચું મુલ્યાંકન છે …
    આ બધા વિચારો મને તો માતૃભાષામાં આવ્યા અને એનું અંગ્રેજી કરવું એટલે એનો ભાવ જળવાઈ ના શકે એ પણ મને ગુજરાતીમાં જ લાગ્યું …ગમે તે કાર્ય કરો પણ શરૂઆત પોતાનાથી થવી જરૂરી છે ..ચર્ચા અયોગ્ય !!!!

    Like

  7. preeti tailor કહે છે:

    ભુલ સુધારણા :આપણે ભ્રષ્ટાચાર માં બીજો પક્ષ બનવાનું સામુહિક નક્કી કરીને અમલમાં મુકીએ તો દેશ પોતે જાતે જ સ્વચ્છ થશે .આ પણ એક શિક્ષણ નો અગત્યનો મુદ્દો છે …
    =અહીં આપણે ભ્રષ્ટાચારમાં બીજો પક્ષ ના બનવાનું સામુહિક રીતે નક્કી કરને …એમ વાંચવું ..

    Like

  8. jugalkishor કહે છે:

    સુરેશભાઈની વાત સાચી છે. ઠંડી પડી ગયેલી પ્રજામાં ગરમી ક્યાંથી લાવી શકાય ? નાનાભાઈ જ શું, ગાંધી, મહાવીર, બુદ્ધ, ઈસુ, કૃષ્ણ – આ બધા દાખડો કરીને, બલકે ‘અવતાર’ ધારણ કરીને આવ્યા અને ગયા !! બધું હતું તેમનું તેમ જ છે !

    કોઈએ કશું કરવાની જરુર જ નથી. દેશમાં ને પરદેશમાં સૌ ખાઈપીને મજા કરો.

    જોડણીની વાત કરવી બંધ કરી દઉં; મિહિર કેળવણીની વાત કરવાની બંધ કરી દે; બહેન હીરલ વિદ્યાપીઠને તાળું મારી દે; સુભાઈ સ્ક્રેચો બનાવવાનું બંધ કરી દીયે ને દાવડાજી અને અને અને ાાપણે સૌ સોડ તાણીને સુઈ જ જઈએ !

    કેમ કેવી રહી વાત ?!

    Like

આપનો પ્રતિભાવ અહીં >>>

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s