વંદનીય વિદ્યાપુરુષઃ કનુભાઈ જાની

– શ્રી નીતિન વડગામા

kanubhaijaniખાદીનાં વસ્ત્રોથી સોહતો બેઠી દડીનો દેહ, આયખાના આઠ દસકા વિતાવ્યા છતાં યે ચહેરા પર તાજા ગુલાબ જેવી તાજગી, આંખોમાં મ્હોરતી બાળસહજ મુગ્ધતા, વિચારની સમૃદ્ધિ અને વાણીની બુલંદી તેમજ વ્યક્તિત્વમાંથી નીખરતું તપનું તેજ – એ બધાંનું મૂર્તરૂપ એટલે કનુભાઈ જાની.

 

એક સંનિષ્ઠ શિક્ષક તથા ઝીણું જોનારા વિવેચક–સંશોધક તરીકે કનુભાઈ જાની જાણીતા છે. કોડીનાર ખાતે તા. , , ૧૯૨૫માં તેમનો જન્મ. એમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક કક્ષાનો અભ્યાસ વીરમગામમાં કર્યો. ૧૯૪૩માં તેઓ મેટ્રીક થયા અને ૧૯૪૭માં ગુજરાતી તથા સંસ્કૃત વિષયોમાં પ્રથમ વર્ગ સાથે બી.. થયા. એ જ વિષયોમાં એમણે ૧૯૪૯માં એમ..ની પદવી પ્રાપ્ત કરી. થોડો સમય સનદી સેવાઓ કર્યા બાદ તેઓ અધ્યાપનકાર્ય સાથે જોડાયા. ૧૯૫૦થી ૧૯૬૬ દરમિયાન એમણે રાજકોટ, જામનગર અને ભુજની સરકારી કોલેજોમાં અધ્યાપક તરીકે ફરજ બજાવી. ૧૯૬૬થી ૧૯૮૫ના સમયગાળામાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠના રીડર, ઉપાચાર્ય અને વિભાગીય અધ્યક્ષ તરીકે સેવાઓ આપીને ૧૯૮૫માં નિવૃત્ત થયા. ૧૯૯૧થી ૧૯૯૪નાં ત્રણેક વર્ષ કનુભાઈએ સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી ખાતે નેહરુ ચૅરના માનદ્ નિયામક તરીકે પણ સેવાઓ આપી હતી.

 

સહજતા એ કનુભાઈ જાનીનો સ્થાયીભાવ. વિદ્વાન ખરા, પણ એમનામાં વિદ્વત્તાનો ચપટીકેય ભાર ન વરતાય. સ્વાવલંબી પણ એવા જ. પોતાનું કામ પોતે જ કરવાનો એમનો આગ્રહ. નમ્રતા પૂરેપૂરી, પણ ખુમારીયે એટલીજ. મૂલ્યો સાથે બાંધછોડ કરવાની એમની વૃત્તિ કે પ્રકૃતિ જ નહીં. મૂલ્યો સાથે સમાધાન કરવાથી લાભ મળતા હોય તો લાભને જતા કરીને પણ મૂલ્યોનું જતન કરવામાં જ એ માને.

 

વિદ્યાવ્યાસંગ એ જ કનુભાઈ જાનીનું એકમાત્ર વ્યસન. વિદ્યાના વ્રતધારી કનુભાઈ પાસેથી વિદ્યાક્ષેત્રે નિવૃત્ત અને પ્રવૃત્ત સૌ કોઈએ ધડો લેવા જેવો છે. પ્રમાદને ફરકવા દીધા વિના સતત શબ્દસાધના કરવી એ એમનું જીવનવ્રત છે. અને એટલે આયુષ્યના નવમા દાયકામાં પ્રવેશ્યા પછી યે આજે પણ, એમની વાચન–લેખનની પ્રવૃત્તિ સતત ચાલતી રહે છે.

 

કનુભાઈ જાનીએ ‘ઉપમન્યુ’ને નામે કાવ્યો અને ચરિત્રો લખ્યાં છે તથા એમનું કેટલુંક હળવું સાહિત્ય ‘માધવ ગોર’ને નામે પણ પ્રગટ થયું છે. પરંતુ એમનું વિશેષ નોંધપાત્ર પ્રદાન સંશોધન અને વિવેચનક્ષેત્રે રહ્યું છે.

 

શબ્દનિમિત્ત’ કનુભાઈનો વિવેચન સંગ્રહ છે. જેમાં એમના અધ્યયનના પરિપાકરૂપ અગિયાર અભ્યાસ લેખો સમાવિષ્ટ છે. આ સંગ્રહના સ્વાધ્યાયમૂલક લેખોમાંથી એમની સૂક્ષ્મ અને સ્વસ્થ વિવેચન દૃષ્ટિનો પરિચય થઈ આવે છે.

 

લોકવિદ્યા–લોકવાંગ્મય અને ઝવેરચંદ મેઘાણી એ કનુભાઈ જાનીની અભ્યાસપ્રવૃત્તિના બે મુખ્ય પ્રદેશો છે. લોકસાહિત્યના અભ્યાસી તરીકેની કનુભાઈની આગવી ઓળખ છે. એમના ‘લોકવાંગ્મય’ પુસ્તકમાંથી એ બાબતની પ્રતીતિ થઈ શકે છે. ‘લોકસાહિત્ય’ શબ્દ બુદ્ધિભેદ ઊભો કરતો જણાતાં એને માટે ‘લોકવાંગ્મય’ શબ્દ યોજવાનું પસંદ કરે છે અને લોકવાંગ્મયની મુખ્ય મુખ્ય વિચારધારાઓ, લક્ષણો વગેરે ઉપર પર્યાપ્ત પ્રકાશ પાડે છે.

 

મેઘાણી પ્રત્યે પણ કનુભાઈને પારાવાર પ્રેમ અને પક્ષપાત છે. પરિણામે આજ સુધી તેઓ મેઘાણી સાહિત્યનું સતત સેવન કરતા રહ્યા છે અને એમાંથી મેઘાણીના ઊંડા અને અધિકૃત અભ્યાસી તરીકેની એમની છબી ઊપસી આવી છે. એમનાં ‘ઝવેરચંદ મેઘાણી’ વિશેના લઘુગ્રંથ, ‘મેઘાણી છબિ’ અને ‘મેઘાણી ચરિત’ એ પુસ્તકોમાંથી એમણે કરેલા મેઘાણીના વ્યક્તિત્વ અને સર્જન–સંશોધન–સંપાદન વિશેના સ્વાધ્યાયનો સંતર્પક પરિચય મળે છે. આ ઉપરાંત ‘શબ્દનો સોદાગર’ તથા ‘મેઘાણી શતાબ્દી–વંદના બોટાદને આંગણે’ મેઘાણી વિષયક લેખોનાં એમણે કરેલાં નોંધપાત્ર સંપાદનો છે. મેઘાણીના અભ્યાસી કનુભાઈના અવાજમાં પણ મેઘાણીની યાદ અપાવે એવી બુલંદી છે. લોકગીત અને મેઘાણીની કવિતાની વાત કરતાં કરતાં કનુભાઈ ગળું મોકળું મૂકીને ગાઈ જાણે છે.

 

કનુભાઈએ મુનિશ્રી રત્નપ્રભવિજયજી સાથે, અંગ્રેજીમાં ‘સ્થવિરાવલિ’નું પાઠસંપાદન કર્યું છે. વિનોદ અધ્વર્યુ સાથે, નવલકથાના સ્વરૂપ – વિકાસની સમીક્ષા કરતું પુસ્તક ‘માયાલોક’ લખ્યું છે. ‘ચાર ફાગુ’ તથા ‘સા વિદ્યા યા ’ એમનાં સંપાદનો છે. તાજેતરમાં એમણે ‘દુર્ગારામ–ચરિત’ પરિચય પુસ્તિકા આપી છે અને એમનું ઘણુ બધું સાહિત્ય હજુ અગ્રંથસ્થ છે.

 

કનુભાઈ જાનીને પદ કે પ્રતિષ્ઠાની સહેજ પણ સ્પૃહા નહીં. એ તો નિજમાં નિમગ્ન બનીને કેવળ નિજાનંદ ખાતર શબ્દકર્મ કરે. એમ છતાંય એમના પ્રદાનની સહજ રીતે નોંધ લેવાતી રહી છે. ૧૯૭૦માં તેઓ વિદેશીઓને ગુજરાતીનું ભાષા–શિક્ષણ આપવા માટે અમેરિકા ગયેલા અને એ માટેની વિશિષ્ટ સેવા બદલ અમેરિકાની બ્રેટલબરો સંસ્થા તરફથી એમને મેરિટ એવોર્ડ મળેલો. આ ઉપરાંત ‘કસુંબ રંગ’ લેખમાળા માટે ૧૯૭૩નો કુમારચંદ્રક પણ એમને પ્રાપ્ત થયેલો. આજે પૂજ્ય મોરારિબાપુ પ્રેરિત ‘કાગ એવોર્ડ’થી એમની પ્રતિભાને ઉચિત રીતે પોંખવામાં આવનાર છે. આ રૂડા અવસરે વંદનીય વિદ્યાપુરુષ કનુભાઈ જાનીને ભાવપૂર્વક વંદના.

(એમને કાગ એવૉર્ડઅર્પણ થયો તે નિમિત્તે ‘ફૂલછાબ’ તા.૨૮, , ૨૦૦૯માં પ્રકાશિત લેખ.)

 

Advertisements

About મિહિર પાઠક

Hey!!! I am Mihir Pathak – I am from Gujarat, India…. I love Art + Technology+ Spirituality I am Technopreneur, Amateur Writer, Inventor
This entry was posted in vyakti-parichay and tagged . Bookmark the permalink.

3 Responses to વંદનીય વિદ્યાપુરુષઃ કનુભાઈ જાની

  1. jugalkishor કહે છે:

    વેબગુર્જરીનો આરંભ કનુભાઈની રુબરુ મુલાકાતથી થયેલો. યોગાનુયોગ તે દીવસ આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષાદિન હતો. શ્રી કનુભાઈએ વેગુને આપેલા આશીર્વચનો આ છ ભાગમાં વીભાજીત વીડીયોમાં છે. વાચકોને અવશ્ય ગમશે.

    https://jjkishor.wordpress.com/2013/03/14/parichay-59/

    http://webgurjari.in/sakshar-goshthi/kanubhai-jani/

    Like

  2. Arvind Adalja કહે છે:

    શ્રી કનુભાઈ પાસે જામનગરની ડીકેવી કોલેજમાં ગુજરાતી “કલાપીનો કાવ્ય કલાપ” ઉમાશંકરનું ” પ્રાચીન” તથા ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીનું ” સરસ્વતીચંદ્ર” ભાગ -1 ” તેમજ જ્યોતિન્દ્ર દવે અને ધનસુખલાલનું ” અમે બધાં ” ભણેલા તે યાદ આવી ગયું. તેમની વિધ્યાર્થીઓ તરફનો પ્રેમ અને લાગણી અને અભ્યાસ કરાવવા પ્રેરવાની કુનેહ અને તત્પરતા દાદ માંગતી હતી. આપના આ લેખે તે દિવસોની યાદ આવી ગઈ. આભાર !

    Like

  3. pragnaju કહે છે:

    ફરી ફરી માણી આનંદ
    યાદ આવે
    ઘર મોટાં ક્યાં એ પુછો, (તો) મોટાં ઘર છે ન્યાં જ
    હાર્યો પામે હામ જ્યાં એ કંથ-કુટીર છે ત્યાં જ !

    સંદેશે તે શું વળે સંગ જો મળ્યો ન જાય !
    પાણી પીધ્યે સ્વપ્નમાં, પ્રીય, શેં પ્યાસ બુઝાય !!…ક.જા.

    Like

આપનો પ્રતિભાવ અહીં >>>

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s