ગંગાજળા વિદ્યાપીઠના સર્જક આદરણીય ડોલરકાકા

જુગલકીશોર


શ્રી ડોલરરાય માંકડ નો ટૂંકો પરિચય

dolarkaka

પૂરું નામ: માંકડ ડોલરરાય રંગીલદાસ

જન્મ: ૨૩-૧-૧૯૦૨ – કચ્છ જિલ્લાના જંગી-વાગડમાં

અભ્યાસ: વતન જોડિયા (જિ. જામનગર). પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ જોડિયા અને રાજકોટમાં. ૧૯૨૦માં મૅટ્રિક. ૧૯૨૪માં કરાંચીની ડી.જે. સિંધ કૉલેજમાંથી સંસ્કૃત-ગુજરાતી વિષયો સાથે બી.એ. અને ૧૯૨૭માં એમ.એ. અભ્યાસકાળ દરમ્યાન થોડો સમય કરાંચીની શાળામાં શિક્ષક અને આચાર્ય.

મહત્વના કર્યો: ૧૯૨૭ થી ૧૯૪૭ સુધી ડી.જે. સિંધ કૉલેજમાં સંસ્કૃત અને ગુજરાતીના અધ્યાપક. ૧૯૪૭ થી ૧૯૫૩ સુધી વલ્લભવિદ્યાનગરની વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ કૉલેજમાં ગુજરાતીનાં અધ્યાપક. વચ્ચે બે વર્ષ એ જ સંસ્થામાં આચાર્ય. ૧૯૫૩ થી ૧૯૬૪ સુધી જામનગર પાસે અલિયાબાડામાં સ્થપાયેલાં દરબાર ગોપાળદાસ મહાવિદ્યાલયમાં આચાર્યપદે. ૧૯૬૦ થી ૧૯૬૬ સુધી અલિયાબાડાના હરિભાઈ સંશોધન મંદિરના નિયામક. ૧૯૬૬ થી ૧૯૭૦ સુધી સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના પ્રથમ કુલપતિ. ૧૯૪૬માં રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક. ૧૯૬૪માં સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો પુરસ્કાર, ૧૯૫૨માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના નવસારીમાં મળેલા અઢારમા અધિવેશનમાં સાહિત્યવિભાગના પ્રમુખ. ‘ગુજરાતીનો અધ્યાપક સંઘ’ની સ્થાપનામાં પ્રેરક.

અવસાન: ૨૯-૮-૧૯૭૦

(વિકિપીડિયા પરથી)

 

ગુજરાતને જે કેટલાક ઉત્તમ શીક્ષકો મળ્યા છે તેમાંના એકનું નામ ‘આદરણીય’ વીશેષણ સીવાય ન લઈ શકાય એવું છે. સૌરાષ્ટ્રના જામનગર પાસેના અલિયાબાડામાં ગંગાજળા વીદ્યાપીઠના સ્થાપક શ્રી ડોલરરાય માંકડ ગુજરાતના શીક્ષણજગતનું બહુ ઉંચેરું ને મહામુલું નામ છે.

એમની સંસ્થામાં વર્ષો સુધી સેવા આપીને નીવૃત્ત થયેલા એક કાર્યકર, લોકભારતીના અમારાથી બહુ સીનીયર વીદ્યાર્થી અને સંબંધે મારા માનનીય કાકા શ્રી કનુભાઈ વ્યાસ પાસે ‘ડોલરકાકા’નું સીમાચીહ્નરુપ એક પુસ્તક ‘નૈવૈદ્ય’ મેળવી આપવાની વીનંતી મેં કરેલી. આ પુસ્તક માટે મને આપણા શ્રી દીપકભાઈ ધોળકિયાએ ખાસ આગ્રહ કરેલો. કનુકાકાએ પોતાની સંસ્થામાંથી આ પુસ્તક મને મોકલવા માટે કાર્યવાહી કરી તો સંસ્થાના વડીલ બહેનશ્રી મુ. રૂપલબહેન માંકડ દ્વારા મને એકને બદલે ત્રણ કીંમતી પુસ્તકો ભેટ તરીકે મોકલી આપ્યાં. (ગંગાજળાએ મને એમના પવીત્ર જળનું આકંઠ પાન કરાવવા જ જાણે કે આ કૃપા કરી.) આવનારા સમયમાટેનું મોટું ભાથું મળી જતાં સમય સમય પર ડોલરકાકા અને એમના વીશાળ કાર્યફલકને સમજવાનો લાભ મળશે એનો અત્યંત આનંદ છે.

mangalyatra

એમના અવસાન બાદ પ્રગટ થયેલો સ્મૃતીગ્રંથ ‘મંગળયાત્રા’ વાંચવાની શરુઆત કરતાં જ એક પ્રસંગ વાંચવા મળ્યો તે એમના શીક્ષણકાર્ય અને વહીવટનો વીશીષ્ટ પરીચય આપનારો હોઈ અહીં પ્રગટ કરવા રજા લઉં છું.

શ્રી ભવાનીશંર વ્યાસ માંકડસાહેબના વીદ્યાર્થી અને પછીથી તેમના સાથી કાર્યકર–અધ્યાપક હતા. તેમણે સ્મૃતીગ્રંથમાં ‘नम: पुरस्तादथ पृष्ठस्ते’ નામક લેખમાં એક પ્રસંગ નોંધ્યો છે. તે તેમના જ શબ્દોમાં –

“એ મારા ગુરુ હતા, સખા હતા, સારથી હતા. ૧૯૩૩થી ૧૯૫૧ સુધીનો દીર્ઘ પંથ…..કરાંચીની દ.જે.સિંઘ કૉલેજમાં તેઓ મારા સંસ્કૃતના પ્રાધ્યાપક. ત્યાંનો અભ્યાસ પૂરો કરીને હું પૂના જઈને ‘સંસ્કૃત ઓનર્સ’ કરી આવીને એ જ કૉલેજમાં સંસ્કૃતના અધ્યાપક તરીકે નીમાયેલો ને એ રીતે જેમનાં ચરણ પાસે બેસીને બે વર્ષ ભણેલો તેમને જ જાણે વિધાતા ગુરુદક્ષિણા અપાવતી હોય તેમ અધ્યાપનકાર્યના ભારને હળવો કરવાનું મારે માથે આવ્યું. હું ત્યારે ફક્ત બી.એ. ઓનર્સ જ હતો. છતાં ઓનર્સના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાનું કામ મને સોંપ્યું અને પોતે (માંકડ સાહેબે) જનરલના વીદ્યાર્થીઓને ભણાવવાનું રાખ્યું. થોડા સમય પછી મુંબઈથી નિરિક્ષણ સમિતિ આવેલી. એમાંના એક તો સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા. તેમને કાર્ય વહેંચણીની આ વ્યવસ્થા જોઈને ગડમથલ થઈ ! એમ. એ. વિભાગના અધ્યક્ષ અને આઠનવ વરસના અનુભવી જનરલના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવે અને માત્ર બી.એ. ઓનર્સ અને બીન અનુભવી અધ્યાપક ઓનર્સના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવે તે વ્યવસ્થા એમને ચિંત્ય લાગી. એ વખતના આચાર્ય બુટાનીસાહેબનું તેમણે ધ્યાન દોર્યું. બુટાનીસાહેબ જેવા આચાર્યો તો યાસ્કના નિરુક્તમાં જ જોવા મળે. એમણે કહ્યું કે એ બાબતમાં હું કશું ન જાણું. મને મારા સહકાર્યકરોમાં પૂરો વિશ્વાસ છે. જે કાંઈ કર્યું હશે તે પૂરતી વિચારણા પછી જ કર્યું હશે. છતાંય જો ખુલાસો જોતો હશે તો બન્ને અધ્યાપકોને ચા પીવા બોલાવું ત્યારે આપ પૂછી શકશો.

“સાંજના ચા પીવા અમે બન્ને આચાર્યના નિવાસસ્થાને ગયા. ઘણી વાતો થઈ. છેવટે કામની વહેંચણીની વાત આવી. માંકડસાહેબે કહ્યું, ‘અધ્યાપનકાર્યમાં પદ, પ્રતિષ્ઠા કે પદવીનું એટલું મહત્ત્વ નથી જેટલું અધ્યાપકની પોતાના વિષયને ન્યાય કરવાની ક્ષમતાનું. ‘काव्यप्रकाश’ જનરલના વીદ્યાર્થીઓ માટે અને  ब्रह्मसूत्र–शांकरभाष्य’ અને ‘अर्थसंग्रह’ ઓનર્સના વિદ્યાર્થીઓ માટે નિયત થયાં, એ એકમાત્ર અકસ્માત છે. એમ ન હોત તો પણ કામની વહેંચણી આમ જ રહેત. અલંકાર મારો વિષય હોવાથી મેં લીધેલો અને વેદાન્ત અને પૂર્વમીમાંસા વ્યાસના વિષયો હોવાથી વ્યાસને આપેલા છે.’

dolarkaka-sanman

નૈવેદ્ય’નું સન્માન

naivedh

જવાબ સાંભળી કરમરકર સાહેબ બહુ પ્રભાવિત થયા. કહેઃ ‘માંકડ, આવા ઉપરીઓ મેં હજુ જોયા નથી. જે જોયા છે તેઓ તો પોતાના હાથ નીચેના માણસો પાસેથી કામ કઢાવી યશ પોતે ખાટી જનારા. તમારી સત્યનિષ્ઠા સાચે જ અભિનંદનીય છે.’

ઉપરનો દાખલો તો ઉદાહરણરુપે જ મુક્યો છે, બાકી ડોલરકાકાએ જીવનભર પોતાના સાથીઓ પાસેથી કામ લેવાનો નહીં પણ સામુહીક ધોરણે જ કામ કરવાનો ઉપક્રમ રાખેલો હતો. માંકડસાહેબના જીવન પ્રસંગો એકએકથી ચડીયાતા અને પ્રેરણાના સ્રોત સમા છે. આશા છે કે સમય સમય પર આપણે આ પુસ્તકોમાંથી શક્ય તેટલું દોહન કરીને પાન કરીશું…..આજે તો આ એક જ વાતથી સંતોષ લઈએ.

Advertisements

About મિહિર પાઠક

Hey!!! I am Mihir Pathak – I am from Gujarat, India…. I love Art + Technology+ Spirituality I am Technopreneur, Amateur Writer, Inventor
This entry was posted in vyakti-parichay and tagged , . Bookmark the permalink.

One Response to ગંગાજળા વિદ્યાપીઠના સર્જક આદરણીય ડોલરકાકા

  1. pragnaju કહે છે:

    ધન્ય આ. ડોલરરાયજી
    ‘ડોલરકાકાએ જીવનભર પોતાના સાથીઓ પાસેથી કામ લેવાનો નહીં પણ સામુહીક ધોરણે જ કામ કરવાનો ઉપક્રમ રાખેલો હતો’
    બધા આવો અભિગમ અપનાવે તો કામનો ઉકેલ સરળતાથી આવે

    Like

આપનો પ્રતિભાવ અહીં >>>

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s