ગ્રામાભિમુખ કેળવણી

સંજય મકવાણા

શિક્ષણના જુદા જુદા સ્તર અને માળખા વિષે સાંપ્રત સમયમાં ઢગલો થાય એટલી ચર્ચા-વિચારણા, વિચાર –વિમર્શ જુદી જુદી જગ્યાએ અને સ્તરે થાય છે. આપણે ત્યાં ઋષિ પરંપરા અને ગુરુકુળ – વિદ્યાપીઠના મૂળ અત્યંત ઊંડા જણાય છે. સમયાંન્તરે એમાં ઘણા પરિવર્તનો થયા કર્યા. ભાષા, બોલી અસ્તિત્વમાં આવ્યાથી શરુ કરીને લિપિની શોધ અને વેદ – ઉપનિષદથી માંડી બ્રાહ્મણગ્રંથો અને બૌદ્ધકાલિન શિલાલેખો તેમજ જુદી જુદી પ્રાકૃત – અપભ્રંશ અને પ્રાદેશિક ભાષાના વિકાસની પ્રક્રિયા સાથે શિક્ષણનું સ્તર સુધર્યુ છે એમ કહી શકાશે ?

એક જ પ્રકારની યોગ્ય દિશા અને દશાનું કાર્ય આજે સુવ્યવસ્થિત કેમ કરી શકાશે તે આપણા સહુનો સહિયારા ચિંતનનો વિષય છે. પરંપરાના શિક્ષણમાંથી પ્રાપ્ત થયેલા મૂલ્યો અને મૂલ્યશિક્ષણનું મહત્વ અનેકગણું છે, જે આપણે સમજી શકીએ છીએ.

મારે ખાસ ચર્ચા તો એ કરવી છે કે રાષ્ટ્રપિતા મહાત્માગાંધી દક્ષિણઆફ્રિકાથી ભારત આવ્યા અને આઝાદીની લડતના શ્રીગણેશ કર્યા તેમાં તત્કાલિન પરિસ્થિતિને પાર પાડવા માટે શિક્ષણની જેવા પ્રકારની કેળવણીની જરુરિયાત ઊભી થઈ તેનો આજ સુધી ઘણો વિસ્તાર જુદી જુદી રીતે થયો છે. આ આખું ચિત્ર જોતાં આજે આપણે ક્યાં અને કઈ સ્થિતિમાં ઊભાં છીએ તે છે. આ બાબતોને અનુલક્ષીને વિવિધ મુદ્દાઓ દ્વારા એક રેખાંકન આપવાનો નમ્ર પ્રયાસ છે.

સૌ પ્રથમ પ્રાથમિક ખ્યાલ એવો છે કે સ્વાતંત્ર્યની ચળવળ માટે રાષ્ટ્રહિત અને રાષ્ટ્રપોષક કેળવણીની તાતી જરુરિયાતના ભાગરૂપે જુદા જુદા સ્તરે કાર્યો થયા જ છે. તેના પાયામાં હું ગાંધીજીના રચનાત્મક કાર્યક્રમો જોઉં છું. આશ્રમસ્થાપના પાછળનો અભિગમ પણ આ જ છે. આ જ અરસામાં ઈ. સ. 1920માં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠની સ્થાપના થઈ તે નોંધપાત્ર છે.

આ સમયગાળા દરમ્યાન ભાવનગરમાં દક્ષિણામૂર્તિ નામે વિદ્યાભવન ચલાવતા વિદ્યાપુરુષ શ્રીનાનાભાઈ ભટ્ટનો પુરુષાર્થ અનન્ય છે. ભાવનગરથી સ્થળાંન્તર કરીને ‘ગામડાનું શિક્ષણ ગામડામાં’ એ ન્યાયે આંબલા ખાતે  ગ્રામ દક્ષિણામૂર્તિની સ્થાપના એ આજના સમય અને સમાજની માંગ પૂરી પાડે છે. એમું ચિંતન, કેળવણીના ધ્યેયો, સ્વરૂપ, પ્રવૃત્તિ સમજવા જેવી છે. તેઓ કેળવણીને સમજણપૂર્વક, વિચારપૂર્વક અને હેતુપૂર્વક વરેલા હતાં.તેના પરિપાકરૂપે વિસ્તાર કરવામાં દર્શકના સહયોગથી ‘લોકભારતી’માં પરિણમે છે. લોકભારતીના સ્નાતકો સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને ગુજરાતના એકદમ પછાત વિસ્તારમાંની સરાહનીય કામગીરીને બિરદાવવી પડશે. આશ્રમશાળાથી માંડીને ઉચ્ચશિક્ષણમાં નઈતાલીમ અને બુનિયાદી કેળવણી આપતી ગ્રામવિદ્યાપીઠો અને વિદ્યાર્થીઓને તૈયાર કરવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. એ દ્વારા સમાજ ઘડતરનું ઉત્તમ કાર્ય કર્યુ છે. દીન-હીન, દલિત-પીડિત વર્ગમાં સભ્યતા અને સમાજમાં સ્થાન આપવાનું તેમજ તેના હ્રદય સુધી પહોચવાનું અને હ્રદય પરિવર્તનનું કામ કર્યું છે. શ્રીમૂળશંકર ભટ્ટ, ઈસ્માઈલભાઈ નાગોરી જેવા અનેક તારલાઓ તથા માયધાર, હાથબ, મણાર, માનપુર, વાળુકડ, ધજાળા, આંબરડી જેવી અનેક સંસ્થાઓનું મૂલ્ય અમૂલ્ય છે. ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્રમાં શારદાગ્રામ સાથે અભિન્ન જોડાયેલા મનસુખભાઈ જોબનપુત્રા, ડોલરરાય માંકડ કે સી. એન. ના સ્નેહરશ્મિ આવા અનેક પાયાના સેવકોએ પોતાની જાતની પરવા કર્યા વિના ગાંધી મૂલ્યોને વળગી રહ્યાં અનું ગૌરવ છે. મૂળ પાયાનું કામ થાય છે એમાં સર્વાંગિણ વિકાસની ઘણી બધી તકો રહેલી જોઈ શકાય છે. સફાઈ, કાંતણ, પ્રાર્થના, સ્વાવલંબન, શ્રમકાર્ય, છાત્રાલય, ઉદ્યોગ, સમન્વય, ગોપાલન-પશુપાલન, યંત્રવિદ્યા વગેરે વિષયોનું જ્ઞાન જીવનભર ટકી રહેવાનું મહાભાથુ છે.

આમ તો નઈ તાલીમની શરૂઆત મહાત્મા ગાંધીએ ઈ. સ. 1937માં વર્ધા યોજનાથી કરી. ભીલસેવા મંડળે ઈ. સ. 1923થી બુનિયાદી શિક્ષણના પ્રયોગો શરૂ કર્યા.પંચમહાલ વિસ્તારમાં અને ખાસ કરીને દાહોદ, ગોધરા ક્ષેત્રમાં પૂ. ઠક્કરબાપાએ પાયાનું કામ કર્યું તે કદિ વિસરી શકાય તેમ નથી. દાહોદના મીરાખેડી ગામે ફક્ત ચાર વિદ્યાર્થીઓથી આશ્રમની શરૂઆત કરી. શ્રી ડાહ્યાભાઈ નાયક, શ્રી લક્ષ્મીકાન્ત શ્રીકાન્ત વગેરે અમની સાથે રહ્યાં. ઝાલોદ, જેસાવાડામાં બે આશ્રમો ઉપરાંત પંદરથીયે વધુ શાળાઓ શરૂ કરી. સિક્ષણ સાથે ઉદ્યોગ અને જીવન ઘડતરના પાઠો, સ્વાવલંન ઉપરાંત પ્રાર્થના, સફાઈ, શ્રમકાર્ય, સ્વાધ્યાય અને સમૂહજીવનની ભાવના વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન છે. આવા અનેક પાયાના સેવકોનો વ્યાપ વધ્યો છે. આવી જ રીતે દક્ષિણ ગુજરાતને યાદ કરતા જ ‘વેડછીનો વડલો’ યાદ આવે. તાજેતરની કેન્દ્ર સરકારની શિક્ષણનીતિ આવકારદાયક તો છે જ.  સાથે સાથે પાયાનું શિક્ષણ મળી રહે તે પણ અટલું જ આવશ્યક છે. પણ છે. આજે વિશ્ર્વના દેશોમાં ભારતીય શિક્ષણની અને વિદ્યાર્થીઓની અનેક સ્તરે માંગ છે. આપણા જ દેશમાં રહીને કામ કરે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.

દિશા અને દશા બદલવા માટે અજે અનેક ક્રાંન્તિકારી પગલાંની આવશ્યકતા ઊભી થઈ છે. નઈ તાલીમ અને બુનિયાદી કેળવણી સાથે નિષ્ઠાથી જોડાયેલા ઘડવૈયાઓ, સરકરારી તંત્ર અને ઉમદા શિક્ષણવિદોની સહિયારી ભાગીદારીથી આમૂલ પરિવર્તન લાવી શકાય. આપણા રાજ્યમાં આજે વિદ્વાન અધિકારીશ્રીઓ દ્વારા ઉચ્ચશિક્ષણ ક્ષેત્રમાં સુધારો કરવાના મહાપ્રયત્નો થઈ રહ્યાં છે, જે આવકારણીય અને અભિનંદનીય છે. એક વિચાર રુલર વિશ્ર્વવિદ્યાલયનો છે, જો એ સ્વપ્ન ફળે તો ઉજ્વળ ભાવિની કલ્પના કરવી સરળ-સહજ બની રહેશે. વર્તમાન ગ્રામીણ સમાજના પરિપ્રક્ષમાં આજે રુલર વિશ્ર્વવિદ્યાલયની માંગ અને જરુરિયાત છે. વિકાસની બુનિયાદને ઓળખવી જોઈશે. શ્રદ્ધાપૂર્વક અને નિષ્ઠાપૂર્વક થયેલા પ્રયત્નો સુફળ આપનારા હોય છે. કૉલેજ કે યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ, અધ્યાપકો કે કર્મચારીઓ પોત-પોતાનું કાર્ય ખંત પૂર્વક કરે છે એમાં બેમત નથી જ નથી. વિદ્યાર્થીઓમાં સંવેદના ઊભી કરવી પડશે. એટલે પરસ્પર ભાવનાત્મક જોડાણનો સેતુ રચાય તે બહુ જ જરુરી છે. પ્રસિધ્ધ વિચારક શ્રી ગુણવંત શાહના શબ્દમાં કહીએ તો હ્રદયશૂન્યતા હટાવવી પડશે. આ બધું કરવામાં મારી દૃષ્ટિએ ગ્રામાભિમુખ કેળવણી (શિક્ષણ) ઘણું કરી શકે તેમ છે. આજે સ્વાવલંબન અને સ્વરોજગારીની તકો મળવી જોઈએ, વિષયની સાથે લઘુઉદ્યોગ દ્વારા કેળવણી લાચારીમાંથી ઉગારે છે.

આ સમગ્ર ખ્યાલને ધ્યાનમાં રાખીને છેલ્લા બે વર્ષથી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે ગાંધીસ્વપ્નના ગામડાને જોવા-જાણવા-સમજવાના આશયથી અને ભારતના હ્રદય સુધી પહોંચવા માટે વિદ્યાર્થીઓ અને સેવકો માટે ગ્રામજીવન પદયાત્રાનું આયોજન કરે છે. આ પાંચ દિવસની પદયાત્રા સાચા અર્થમાં વિચારયાત્રા, વિદ્યાયાત્રા અને જીવનયાત્રા બની રહે છે. છેલ્લા એકાદ વર્ષથી ગુજરાતભરની બુનિયાદી તાલીમી અને કેળવણીની સંસ્થાઓ અને સ્વેચ્છીક-સામાજિક સંસ્થાઓ જોડાઈ તે આનંદની વાત છે. આ પદયાત્રા દ્વારા પદયાત્રીઓના માનસપટ પર એક ભાવનાના બીજ રોપાય છે, તેમની દૃષ્ટિ વિશાળ બને છે અને જ્ઞાન-સમજમાં વધારો કરે છે એટલું તો ચોક્કસ કહી શકાય. ગામડાની સરકારી પ્રાથમિક શાળાના બાળકો, ગામના યુવાન-યુવતીઓ, સ્ત્રીઓ અને વડીલો એમની રહેણી-કરણી, ખાન-પાન, રીત-રિવાજ વગેરે જોવા-જાણવા-સમજવાથી સ્થિતિ- પરિસ્થિતિને જાણી શકાય છે. ગામડામાં લોકસંસ્કૃતિ, કૃષિસંસ્કૃતિ અને ગાયસંસ્કૃતિના સમન્વય દ્વારા ગ્રામસંસ્કૃતિ અને વ્યાપક લોકકલ્યાણની ભાવના જોવા મળે છે. એ જ રીતે વિદ્યાપીઠની ગ્રામશિલ્પી યોજનાને ભૂલી જ શકાય નહી. પોતાના સ્નાતકો માટે આ દિશાની પહેલ સૌ કોઈને વિચારવા પ્રેરે તે સ્વાભાવિક છે.

આવતી કાલના ભારતને બળવત્તર બનાવવા માટે શિક્ષણમાં યુવા વિદ્યાર્થીઓને જો આ દિશાનું શિક્ષણ આપવામાં આવે તો નવી ટેક્નોલોજીના વિકાસમાં ગામડું કેન્દ્રસ્થાને હશે અને વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં ભારત અલગ અંદાજથી ઉભરી આવશે. જ્યારે સેલ્ફફાઈનાન્સ અને પ્રાઈવેટાઈઝેશનનો યુગ ચાલે છે ત્યારે શિક્ષણમાં ગાંધી મૂલ્યો, બુનિયાદી કેળવણી, રચનાત્મક કાર્યક્રમો, સ્વાવલંબન અને લઘુઉદ્યોગોને આધારે ઘણી બદીઓને નાબૂદ કરી શકાશે. આ વામન કદમ વિરાટ સ્વરૂપ ધારણ કરે એવી આશા સાથે સૌ શિક્ષણ સંસ્થાઓ, શિક્ષણવિદ્ , સરકાર અને બૌધ્ધિકોનું સહિયારું ચિંતન ઘણું કરી શકશે.

( સંજય મકવાણા ના બ્લોગ પરથી સાભાર )

Advertisements

આપનો પ્રતિભાવ અહીં >>>

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s